Co krádež doma i ve škole říká o dítěti | Con lấy đồ ở nhà và ở trường đang muốn nói gì

Česká verze článku je k dispozici níže, hned za vietnamským textem.

Trong những cuộc trò chuyện với phụ huynh, tôi nghe họ kể về khoảnh khắc này lúc nào cũng giống nhau. Đầu tiên là cơn giận, ngay sau đó là nỗi xấu hổ, và cuối cùng là câu hỏi thầm lặng: mình đã làm sai điều gì với tư cách là cha mẹ? Nỗi sợ ấy hoàn toàn có cơ sở. Số tiền nằm trong ví là kết quả của những ca làm việc dài, và đứa trẻ lấy tiền dường như cũng lấy đi một phần công sức ấy.

Tuy vậy, tôi muốn đề nghị một góc nhìn khác. Việc trẻ lấy cắp thường là một thông điệp. Trẻ thường muốn nói rằng mình đang thiếu một điều gì đó, và nhiệm vụ của chúng ta là đọc thông điệp ấy trước khi đưa ra phán quyết.

Viện Tâm thần Nhi và Thanh thiếu niên Hoa Kỳ mô tả rằng trẻ nhỏ lấy đồ đơn giản chỉ vì thích. Việc hiểu rằng đồ vật thuộc về người khác và lấy nó là sai sẽ đến dần dần, thường trong khoảng từ ba đến năm tuổi. Ở trẻ lớn hơn và thanh thiếu niên, lý do lại khác.

Trẻ muốn được chú ý, cảm thấy mình bị thiệt thòi so với anh chị em, khao khát được hòa nhập với bạn bè cùng lớp, không có tiền để mua những thứ người khác có, hoặc dùng việc lấy cắp để trút giận lên cha mẹ. Nhà tâm lý học Jerome Brodlie của Đại học Columbia, người có những lời khuyên cũng được tờ báo Việt Nam Giáo dục và Thời đại đăng lại, nhấn mạnh đúng lý do giản dị ấy. Đứa trẻ không có tiền tiêu vặt để mua bữa ăn nhẹ mà bạn bè vẫn mua như chuyện đương nhiên.

Trong cả năm trường hợp, đứa trẻ đều đang tìm kiếm thứ mà mình còn thiếu. Tôi sẽ cùng bạn đi qua ba tình huống mà phụ huynh thường tìm đến chúng tôi nhiều nhất.

💬 Phản ứng nhanh nhất là tra hỏi. Cha mẹ bắt con đứng trước cả nhà trong bữa tối, lục cặp, tịch thu điện thoại và đòi nghe lời thú nhận. Qua một buổi tối như vậy, đứa trẻ chỉ học được đúng một điều: lần sau phải giấu tiền kỹ hơn và chối lâu hơn. Brodlie lưu ý rằng nỗi sợ bị phạt dẫn đến việc chối tội, trong khi một cuộc trò chuyện bình tĩnh giúp trẻ thừa nhận lỗi lầm.

Phản ứng tốt bắt đầu bằng một khoảng dừng. Hãy để cơn giận đầu tiên qua đi và nói chuyện với con riêng. Hãy bắt đầu từ chính mình: „Bố/mẹ thấy thiếu tiền và bố/mẹ lo cho con.“ Sau đó hãy hỏi con cần số tiền ấy để làm gì. Con sẽ trả lại hoặc làm việc để bù, điều này cần kiên định. Rồi hãy khép câu chuyện lại.

Viện Tâm thần Nhi và Thanh thiếu niên Hoa Kỳ khuyên đừng nhắc lại chuyện đó nữa, để trẻ có thể bắt đầu lại từ đầu. Với thanh thiếu niên, cũng đáng cân nhắc thêm một khả năng. Số tiền có thể dùng để trả cho một thứ mà bạn không hề biết, chẳng hạn thuốc lá điện tử hoặc khoản nợ với một người bạn.

🏫 Cuộc gọi của cô giáo chủ nhiệm đến giữa ngày làm việc. Nghe nói con đã lấy tai nghe của bạn cùng lớp, hoặc chiếc cúp giành được trong một cuộc thi. Với những phụ huynh lớn lên trong sự kính trọng nhà trường, đó là lúc nỗi xấu hổ như thiêu đốt đến tận dạ dày.

Phản ứng sai có hai dạng. Cha mẹ xin lỗi cô giáo hết lần này đến lần khác rồi về nhà phạt con mà không hỏi một câu, hoặc ngược lại, mù quáng bênh con vì „con tôi không thể làm chuyện đó“. Trong cả hai trường hợp, đứa trẻ vẫn phải một mình mang lý do của mình.

Tốt hơn là lắng nghe nhà trường, cảm ơn vì đã báo tin, và chỉ khi về nhà mới bình tĩnh lắng nghe con. Hãy hỏi xem món đồ ấy có ý nghĩa gì với con. Chiếc cúp của bạn thường là một mảnh công nhận mà đứa trẻ chưa từng tự mình có được. Đôi tai nghe thường là tấm vé vào một nhóm bạn.

Món đồ được trả lại theo cách có sự hiện diện của con, và cha mẹ đứng bên như một chỗ dựa, không phải một người buộc tội. Ở Cộng hòa Séc, trách nhiệm hình sự bắt đầu từ mười lăm tuổi, nên với trẻ nhỏ hơn, khoảnh khắc này nằm trong tay gia đình và nhà trường.

🔍 Bạn dọn dẹp và tìm thấy trong ngăn kéo một chiếc áo hoodie hàng hiệu hoặc một chiếc đồng hồ đắt tiền. Bạn chưa từng mua những thứ như vậy cho con, và tiền tiêu vặt của con không đủ để mua.

Cám dỗ lớn nhất là cuộc đối chất đắc thắng với bằng chứng trong tay. Cũng tai hại không kém là lặng lẽ đặt món đồ về chỗ cũ và làm như không có chuyện gì, vì cuộc nói chuyện có vẻ quá nặng nề. Cả hai cách đều nói với đứa trẻ rằng ở nhà mình, lý do thật sự không được phép nhắc đến.

Hãy thử bằng sự tò mò. „Bố/mẹ chưa thấy cái này của con bao giờ. Con có nó từ đâu vậy?“ Món đồ có thể là mượn, là trao đổi, hoặc thật sự là lấy. Hãy nghe hết câu trả lời rồi mới phán xét. Nếu con thừa nhận đã lấy, hãy hỏi xem con muốn sánh ngang với ai.

Tôi đã tìm các số liệu có thể cho phụ huynh thấy tình huống này phổ biến đến mức nào. Thống kê của cảnh sát Séc chỉ ghi nhận những tội phạm đã được báo cáo. Hai trăm lấy từ ví của gia đình sẽ không bao giờ lọt vào đó.

Các nguồn của Việt Nam mà tôi tìm được theo dõi những người trẻ ra trước tòa, nhưng hầu như không nghiên cứu chuyện tiền bạc trong nội bộ gia đình. Vậy nên cả hai nước đều không thể nói có bao nhiêu trẻ lấy tiền ở nhà. Điều này tự nó cũng nói lên một điều. Khoảnh khắc này xảy ra trong gia đình trước khi bất kỳ ai bắt đầu đếm, và cũng ngay trong gia đình, nó có thể được giải quyết.

Ở những gia đình mà tiền để lung tung và không ai đếm, tiền có thể biến mất rất lâu mà không ai để ý. Vì thế, một chỗ cố định để cất tiền và việc kiểm kê đều đặn cũng bảo vệ chính đứa trẻ khỏi sự cám dỗ.

🌱 Kiểm tra ví cho bạn biết thiếu bao nhiêu. Trò chuyện cho bạn biết vì sao. Tuần này hãy dành mười lăm phút trong bữa tối hoặc trên xe để nói chuyện với con về tiền bạc.

Con nhận được bao nhiêu, đủ dùng cho những gì, và sẽ thiếu gì nếu nhận ít hơn. Bạn cứ thoải mái bắt đầu bằng kỷ niệm của chính mình về số tiền đầu tiên bạn có khi còn nhỏ. Vì trẻ con sẵn lòng nghe câu chuyện của cha mẹ hơn nhiều so với nghe những quy tắc.

Đứa trẻ lấy tiền ở nhà vẫn đang tìm đường đến với cha mẹ. Chỉ là con đã chọn nhầm con đường. Nhiệm vụ của chúng ta là chỉ cho con một con đường tốt hơn, và con đường ấy đi qua chiếc bàn nơi có thể nói chuyện cả về tiền bạc.

Ở nhà bạn, chuyện tiền bạc được nói với nhau như thế nào? Hãy viết cho tôi trong phần bình luận điều gì có hiệu quả với con bạn về chủ đề này.

Večer po práci otevřete peněženku a něco nesedí. Chybí dvoustovka. Přepočítáte to podruhé, potom potřetí, a v hlavě se rozběhne otázka, kterou žádný rodič nechce vyslovit nahlas. Vzalo si je moje dítě?

V rozhovorech s rodiči slyším tuhle chvíli popsanou pořád stejně. Nejdřív přijde vztek, hned za ním stud a nakonec tichá otázka, co jsem jako rodič udělal špatně. Ten strach je oprávněný. Peníze, které leží v peněžence, stojí dlouhé směny, a dítě, které je bere, jako by bralo i kus té dřiny.

Přesto chci nabídnout jiný úhel. Krádež u dítěte bývá zpráva. Dítě jí většinou říká, že mu něco chybí, a naším úkolem je tu zprávu přečíst dřív, než nad ní vyneseme rozsudek.

Americká akademie dětské a adolescentní psychiatrie popisuje, že malé dítě bere věci prostě proto, že se mu líbí. Pochopení, že věc patří někomu jinému a vzít ji je špatné, přichází postupně, obvykle mezi třetím a pátým rokem. U starších dětí a dospívajících jsou důvody jiné.

Dítě chce pozornost, cítí se ošizené vedle sourozence, touží patřit mezi spolužáky, nemá na to, co mají ostatní, nebo si krádeží vybíjí vztek na rodiče. Psycholog Jerome Brodlie z Kolumbijské univerzity, jehož rady přinesl i vietnamský list Giáo dục và Thời đại, zdůrazňuje právě ten prostý důvod. Dítě nemá kapesné na svačinu, kterou si spolužáci kupují jako samozřejmost.

Ve všech pěti případech dítě hledá něco, co mu chybí. Projdu s vámi tři situace, se kterými za námi rodiče přicházejí nejčastěji.

💬 Nejrychlejší reakce je výslech. Rodič postaví dítě u večeře před celou rodinu, prohledá tašku, zabaví telefon a chce slyšet přiznání. Dítě se z takového večera naučí jedinou věc: příště peníze lépe schovat a déle zapírat. Brodlie upozorňuje, že strach z trestu vede k zapírání, zatímco klidný rozhovor pomáhá dítěti chybu uznat.

Dobrá reakce začíná pauzou. Nechte první vlnu vzteku opadnout a mluvte s dítětem o samotě. Začněte sebou: „Chybí mi peníze a mám o tebe starost.“ Pak se ptejte, na co je potřebovalo. Peníze dítě vrátí nebo odpracuje, na tom trvejte. A potom věc uzavřete.

Americká akademie radí už ji znovu nevytahovat, aby dítě mohlo začít s čistým štítem. U dospívajících stojí za to zvážit ještě jednu možnost. Peníze mohou platit něco, o čem nevíte, třeba e-cigarety nebo dluh u kamaráda.

🏫 Telefon od třídní učitelky přijde uprostřed pracovního dne. Dítě prý vzalo spolužákovi sluchátka nebo pohár ze soutěže. Pro rodiče, kteří vyrostli s velkou úctou ke škole, je to chvíle, kdy se hanba propaluje až do žaludku.

Špatná reakce má dvě podoby. Rodič se učitelce stokrát omluví a doma dítě potrestá bez jediné otázky, nebo ho naopak naslepo brání, protože „moje dítě by to neudělalo“. V obou případech dítě zůstane se svým důvodem samo.

Lepší je vyslechnout školu, poděkovat za zprávu a teprve doma v klidu vyslechnout dítě. Zeptejte se, co pro ně ta věc znamenala. Pohár spolužáka bývá kouskem uznání, které dítě samo nezažilo. Sluchátka bývají vstupenkou do party.

Věc se vrací osobně a rodič u toho stojí jako opora, nikoli jako žalobce. Trestní odpovědnost začíná v Česku v patnácti letech, takže u mladších dětí je právě tahle chvíle v rukou rodiny a školy.

🔍 Uklízíte a v šuplíku najdete značkovou mikinu nebo drahé hodinky. Nic takového jste dítěti nekupovali a kapesné na to nestačí.

Nejlákavější je triumfální konfrontace s důkazem v ruce. Stejně škodlivé je věc tiše vrátit na místo a dělat, že nic nebylo, protože rozhovor vypadá příliš těžký. Obojí dítěti sděluje, že o skutečném důvodu se u nás nemluví.

Zkuste zvědavost. „Tohle jsem u tebe ještě neviděl. Odkud to máš?“ Věc může být půjčená, vyměněná, nebo opravdu vzatá. Poslouchejte celou odpověď, než začnete soudit. Pokud dítě přizná, že si ji vzalo, ptejte se, komu se chtělo vyrovnat.

Hledal jsem data, která by rodičům ukázala, jak častá je tahle situace. České policejní statistiky evidují trestné činy, které někdo nahlásil. Dvoustovka z rodinné peněženky se do nich nedostane nikdy.

Vietnamské zdroje, které jsem dohledal, sledují mladé lidi před soudem, ale co se děje s penězi uvnitř rodiny, téměř nezkoumají. Ani jedna země tedy neumí říct, kolik dětí bere peníze doma. Samo to něco vypovídá. Tahle chvíle se odehrává v rodině dřív, než ji kdokoli začne počítat, a v rodině se také dá vyřešit.

V domácnosti, kde peníze leží volně a nikdo je nepočítá, mohou mizet dlouho bez povšimnutí. Pevné místo na peníze a pravidelný přehled proto chrání i dítě samotné před pokušením.

🌱 Kontrola peněženky vám řekne, kolik chybí. Rozhovor vám řekne proč. Najděte si tento týden čtvrthodinu u večeře nebo cestou autem a mluvte s dítětem o penězích.

Kolik dostává, na co mu stačí a co by mu chybělo, kdyby dostávalo méně. Klidně začněte vlastní vzpomínkou na první peníze, které jste jako dítě měli. Děti totiž poslouchají příběhy rodičů mnohem ochotněji než pravidla.

Dítě, které bere peníze doma, pořád hledá cestu k rodičům. Jen si vybralo tu špatnou. Naším úkolem je ukázat mu lepší, a ta vede přes stůl, u kterého se může mluvit i o penězích.

Jak se o penězích mluví u vás doma? Napište mi do komentářů, co vám s dětmi na tohle téma funguje.