Hlavní obsah

Dítě, které ve třídě mlčí, se jinde směje | Đứa trẻ im lặng trong lớp lại cười ở nơi khác

Foto: Wizard Michal by Gemini

Ve třídě mlčí a pláče, na kroužku se směje. Rozdíl nedělá čeština, ale věta, kterou o dítěti dospělí opakují. \ Trong lớp con im lặng và khóc, ở lớp năng khiếu con lại cười. Khác biệt không nằm ở tiếng Séc mà ở câu người lớn hay nói về con.

Článek

Česká verze článku je k dispozici níže, hned za vietnamským textem.

🏺 Chiều thứ Năm, xưởng gốm nhỏ thơm mùi đất sét ướt. Bên bàn có một cô bé tám tuổi, tạm gọi là Linh, đang dùng ngón cái miết một rãnh nước trên chiếc bát. Cô giáo hỏi Linh điều gì đó, Linh bật cười và chỉ bằng tay cho cô xem. Bạn gái ngồi cạnh nghiêng người sang và làm theo. Ở đây không ai biết Linh „không biết tiếng Séc“. Cô giáo chưa từng nghe câu ấy, nên với cô nó chẳng có ý nghĩa gì.

Sáng hôm sau trong lớp, vẫn cô bé ấy ngồi trong bàn như một chiếc hộp nhỏ đóng kín. Vai con co lên tận tai, tay nắm chặt cây bút đến trắng cả khớp ngón. Con không trả lời. Khi không hiểu, con chỉ nói một từ, „nerozumím“, rồi bật khóc. Có hôm hai lần, có hôm ba lần. Cô giáo chủ nhiệm không còn biết phải làm gì với con.

Linh không có thật. Tôi ghép cô bé từ những câu chuyện tôi nghe được từ các gia đình trong cộng đồng người Việt của chúng ta, và đã thay đổi mọi chi tiết. Nhưng hai căn phòng ấy là có thật. Và nhiều đứa trẻ có chúng hơn chúng ta nghĩ rất nhiều.

Tấm nhãn bước qua cửa trước

Vẫn là cô bé ấy. Cùng đôi tay, cùng cái đầu, cùng vốn tiếng Séc. Chỉ có một điều thay đổi: câu „con bé không biết tiếng Séc“ có bước vào phòng trước con hay không.

Những câu như thế giống tấm nhãn tên khâu vào cổ áo. Đứa trẻ không nhìn thấy nó, nhưng người khác đọc nó trước khi nhìn mặt con. Cô giáo dựa vào nó để quyết định sẽ thực sự mong đợi ở con bao nhiêu. Các bạn dựa vào nó để biết ai là „đứa khác“ trong lớp. Và dần dần, chính đứa trẻ cũng bắt đầu nhìn thấy nó trên mình. Tâm hồn trẻ thơ giống như đất sét trên bàn của Linh. Nó nhớ từng dấu ngón tay, cả dấu tay dịu dàng lẫn dấu tay vô tình.

Một nghiên cứu ở các trường học Mỹ đã theo dõi hơn hai nghìn trẻ em trong ba năm, kể từ ngày đầu đi học. Các nhà nghiên cứu so sánh những đứa trẻ giỏi ngôn ngữ như nhau, chỉ khác ở chỗ trong hồ sơ có hay không có nhãn „đang học tiếng Anh“. Giáo viên mong đợi ít hơn ở những trẻ có nhãn. Không phải vì những gì các con biết, mà vì những gì được ghi về các con. Ngoại lệ duy nhất là các lớp dạy bằng hai ngôn ngữ, nơi song ngữ chẳng có gì lạ.

Và đây là câu hỏi khó chịu mà chính tôi cũng tự hỏi mình. Đã bao nhiêu lần chúng ta nói câu ấy? Với cô giáo trong buổi họp phụ huynh, với bà qua điện thoại, với hàng xóm trước cửa thang máy. Khi đứa trẻ ở ngay sau lưng, đang chơi và làm như không nghe. Nhưng trẻ con giống như miếng mút rửa bát khô. Nó thấm từng giọt nước, cả những giọt ta không muốn làm rơi. Trẻ con luôn luôn nghe.

Sự im lặng đang ủ men

🌱 Im lặng trong lớp trông như trống rỗng. Nhưng thường nó giống khối bột đang ủ dưới tấm khăn hơn. Bên ngoài không có gì xảy ra, nhưng bên trong mọi thứ đang làm việc.

Các chuyên gia gọi đó là giai đoạn im lặng. Đứa trẻ học một ngôn ngữ mới lúc đầu nghe nhiều và nói ít. Con thu nhặt âm thanh, từ ngữ và quy tắc, và chỉ để chúng ra ngoài khi trong lòng đã đủ vững vàng. Với một số trẻ chỉ vài tuần, nhưng với trẻ khác là một năm hoặc lâu hơn. Trẻ càng nhỏ thường im lặng càng lâu. Tài liệu hướng dẫn giáo viên của Viện Sư phạm Quốc gia Séc nói rất đơn giản: trẻ không nói không có nghĩa là trẻ không tiến bộ.

Có một điều khiến tôi chú ý. Các nghiên cứu nhiều lần cho thấy lòng can đảm để cất tiếng còn phụ thuộc vào việc đứa trẻ có cảm thấy được đón nhận trong căn phòng nơi mình học hay không. Vậy sự im lặng không chỉ đo con biết bao nhiêu tiếng Séc. Nó có thể đo con cảm thấy an toàn đến đâu. Bên đất sét ở lớp làm gốm, Linh an toàn. Ở bàn học trong trường thì không.

Tuy vậy, không phải sự im lặng nào cũng chỉ là một giai đoạn. Khi trẻ im lặng ở cả hai ngôn ngữ, ở nhà lẫn bên ngoài, ở nhiều nơi và kéo dài nhiều tháng, đó có thể là một dạng lo âu gọi là chứng câm chọn lọc. Lúc ấy chờ đợi không giúp được gì, nên hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu. Nhưng một đứa trẻ vẫn cười ở nhà và nói chuyện ở lớp năng khiếu thì thường không thuộc trường hợp này.

Câu nói chúng ta không muốn nghe

Rồi đến lúc đứa trẻ nói ra một điều khiến ta lạnh người. Một lần ở nhà, Linh kể rằng ngoài hành lang có một bạn trai lớp bên hay xô đẩy con. Con không kể với ai ở trường. Và để giải thích, con chỉ nói thêm mấy chữ: „Con không biết tiếng Séc“. Câu nói ấy cứ lơ lửng trong bếp như hơi nước trên nồi chưa ai tắt bếp.

Trong câu ấy là cả tấm nhãn đã mọc sâu vào tận tâm hồn con. Đó không còn là „con chưa biết một điều gì đó“. Đó là „con có gì đó không ổn, nên con đáng bị như vậy“. Các nhà tâm lý nghiên cứu về bắt nạt phân biệt rất kỹ hai câu này. „Con đã làm sai“ thì có thể sửa. „Con là cái sai“ thì không sửa được, và vì thế nó rất nguy hiểm cho sự phát triển của trẻ. Theo các nghiên cứu, những đứa trẻ giải thích việc bị bắt nạt bằng chính con người mình có nguy cơ tiếp tục bị bắt nạt cao hơn. Vòng tròn cứ thế tự khép lại.

Và đây là điều khó nói nhất. Đứa trẻ có thể nhận cùng một thông điệp ấy ngay ở nhà. Cha mẹ biết tin con không biết tiếng Séc và khóc ở trường. Cha mẹ sợ, xấu hổ và thấy bất lực. Sự bất lực giống như sữa đang đun sôi trong nồi. Rất lâu chẳng có gì xảy ra, rồi bỗng nhiên trào ra ngoài. Bên bàn học, nó biến thành tiếng quát, thành câu „con ngốc thế“, đôi khi, đáng tiếc, còn thành điều tệ hơn. Đứa trẻ nghe đúng điều nó nghe ngoài hành lang: khi con không biết, người khác được phép làm đau con. Bàn tay ngoài hành lang và bàn tay ở nhà nói cùng một ngôn ngữ, dù một bàn tay làm đau vì ác ý, còn bàn tay kia vì lo cho con.

Đây không phải thói quen của riêng một cộng đồng. Theo các khảo sát, nhiều gia đình Séc đến nay vẫn dùng hình phạt thể chất. Nhưng Bộ luật Dân sự Séc hiện nay nói rõ: việc giáo dục con không được bao gồm hình phạt thể chất, gây tổn thương tinh thần hay hạ nhục. Điều này áp dụng cho mọi gia đình sống ở đây, dù mang theo thói quen từ đâu. Luật không trừng phạt cha mẹ. Luật chỉ nói thành lời điều mà trẻ con vẫn luôn biết.

Ba cây cầu giữa hai căn phòng

🧱 Chúng ta không thể nói thay con. Nhưng chúng ta có thể xây những cây cầu, để một ngày, thay vì sự phán xét, sự thấu hiểu sẽ đến với con.

  • Đổi câu nói. Thay vì "con bé không biết tiếng Séc", hãy thử nói "con đang học tiếng Séc, ở nhà nói tiếng Việt, và ở lớp gốm là đứa khéo tay nhất nhóm". Câu ấy đúng sự thật và trọn vẹn. Hãy nói nó với cô giáo, với bà, với hàng xóm. Con cũng nghe thấy.
  • Mang một mảnh của căn phòng này sang căn phòng kia. Hãy kể với cô giáo con cười ở đâu và làm được gì ở đó. Hỏi cô xem con có thể mang chiếc bát tự tay làm đến lớp không. Khi các bạn thấy đôi tay con làm được gì, con sẽ không còn chỉ là đứa trẻ im lặng.
  • Cho con một câu nói và một người lớn. Ở nhà hãy cùng con tập một câu tiếng Séc duy nhất: "Někdo mi ubližuje. Pomozte mi." (Có người làm con đau. Xin hãy giúp con.) Thống nhất với con sẽ nói câu ấy với ai ở trường. Rồi hãy nói với con câu mà con cần nghe từ chính anh chị: "Không ai được phép đánh con. Kể cả khi con chưa biết điều gì. Ở trường cũng như ở nhà." Những chữ cuối ấy ràng buộc cả chúng ta.

Đứa trẻ có hai căn phòng

🏠 Linh không câm và cũng không ngốc. Con là đứa trẻ hiện mới chỉ cất tiếng trong một căn phòng của mình. Và căn phòng kia sẽ mở ra khi ở đó đủ an toàn.

Có lẽ tối nay anh chị sẽ để ý xem mình đang mang theo trong túi câu nói nào về con. Và liệu có nên đổi câu ấy, trước khi con tự khâu nó vào trái tim mình.

Foto: Wizard Michal by Gemini

Slova nic nestojí, a tak je volme tak, aby nezraňovala. | Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.

🏺 Ve čtvrtek odpoledne voní malá dílna mokrou hlínou. U stolu sedí osmiletá holčička, říkejme jí Linh, a palcem vytlačuje do misky žlábek pro vodu. Lektorka se jí na něco zeptá, Linh se zasměje a ukáže jí to rukama. Holka od vedlejšího místa se k ní nakloní a dělá to po ní. Nikdo tady neví, že Linh „neumí česky“. Lektorka tu větu nikdy neslyšela, a tak pro ni nic neznamená.

Ráno ve třídě sedí stejná holčička v lavici jako taková malá zavřená krabička. Ramena má u uší a tužku svírá tak pevně, až jí zbělají klouby. Neodpovídá. Když nerozumí, řekne jediné slovo, „nerozumím“, a rozpláče se. Někdy dvakrát, někdy třikrát za den. Paní učitelka už neví, co s ní.

Linh neexistuje. Poskládal jsem ji z příběhů, které slýchám od rodin v naší vietnamské komunitě, a změnil jsem všechno. Ty dvě místnosti jsou ale skutečné. A má je mnohem víc dětí, než si myslíme.

Nálepka, která vchází do dveří první

Je to pořád ta samá holčička. Stejné ruce, stejná hlava, stejná čeština. Mění se jen jedna věc: jestli do místnosti vešla před ní věta „ona neumí česky“.

Takové věty fungují jako jmenovka přišitá do límce. Dítě ji nevidí, ale ostatní ji čtou dřív než jeho obličej. Učitelka podle ní nastaví, kolik toho vlastně od dítěte čeká. Spolužáci podle ní poznají, kdo je ve třídě „ta jiná“. A dítě samo ji po čase začne vidět na sobě taky. Dětská duše je v tom podobná hlíně na Linhině stole. Pamatuje si každý otisk prstu, ten laskavý i ten nechtěný.

Výzkum v amerických školách sledoval přes dva tisíce dětí tři roky od prvního školního dne. Porovnával děti, které uměly jazyk stejně dobře a lišily se jen tím, jestli měly v papírech nálepku „učí se angličtinu“. Učitelé od dětí s nálepkou čekali méně. Ne kvůli tomu, co děti uměly, ale kvůli tomu, co o nich bylo napsáno. Výjimkou byly jen třídy, kde se učilo ve dvou jazycích a kde dvojjazyčnost nebyla nic zvláštního.

A teď nepříjemná otázka, kterou jsem si položil i já sám. Kolikrát jsme tu větu řekli my sami? Učitelce na třídních schůzkách, babičce do telefonu, sousedce u výtahu. S dítětem za zády, které si hraje a dělá, že neposlouchá. Jenže dítě je jako suchá houbička na nádobí. Nasaje každou kapku, i tu, kterou jsme rozlít nechtěli. Dítě vždycky poslouchá.

Ticho, které kyne

🌱 Mlčení ve třídě vypadá jako prázdno. Často je to ale spíš něco jako těsto pod utěrkou. Zvenku se nic neděje, uvnitř to ale pracuje.

Odborníci tomu říkají tiché období. Dítě, které se učí nový jazyk, nejdřív hodně poslouchá a málo mluví. Sbírá zvuky, slova a pravidla a ven je pustí, až když se uvnitř cítí dost jisté. Některým dětem to trvá jen pár týdnů, jiným však rok i déle. Mladší děti obvykle mlčí déle. Metodika Národního pedagogického institutu pro učitele to říká jednoduše: když dítě nemluví, neznamená to, že se nezlepšuje.

Jedna věc mě na tom ale zaujala. Výzkumy opakovaně ukazují, že odvaha promluvit závisí i na tom, jestli se dítě v místnosti, kde se učí, cítí přijaté. Ticho tedy nemusí měřit jen to, kolik dítě umí česky. Může měřit, jak bezpečně se cítí. U hlíny na hrnčířském kroužku je Linh v bezpečí. Ve školní lavici ne.

Ovšem ne každé ticho je jen fáze. Když dítě mlčí v obou jazycích, doma i venku, na mnoha místech a dlouhé měsíce, může jít o úzkost, které se říká výběrový mutismus. Tam čekání nepomůže a je dobré poradit se s dětským psychologem nebo logopedem. Dítě, které se doma směje a na kroužku mluví, k tomu ale většinou nepatří.

Věta, kterou nechceme slyšet

Pak přijde chvíle, kdy dítě řekne nahlas něco, co nás zmrazí. Linh jednou doma řekla, že do ní na chodbě často strká kluk z vedlejší třídy. Nikomu ve škole to neřekla. A jako vysvětlení dodala jen dvě slova: „Neumím česky“. Ta věta pak zůstane v kuchyni viset jako pára nad hrncem, který nikdo nevypnul.

V té větě je celá nálepka, která prorostla až dovnitř k její duši. Už to není „něco neumím“. Je to „něco je se mnou špatně, a proto si to zasloužím“. Psychologové, kteří zkoumají šikanu, tyhle dvě věty pečlivě rozlišují. „Udělal jsem chybu“ se dá napravit. „Jsem chyba“ napravit nejde, a proto je pro vývoj dítěte tolik nebezpečná. Děti, které si ubližování vysvětlují tím, jaké jsou, mají podle výzkumů větší riziko, že se jim ubližovat bude dál. Kruh se tak uzavírá sám.

A teď to nejtěžší. Stejnou zprávu může dítě dostat i doma. Rodič se dozví, že dítě neumí česky a ve škole pláče. Má strach, stydí se a cítí bezmoc. Bezmoc je jako vařící se mléko v hrnci. Dlouho se nic neděje, a pak najednou přeteče. U stolu nad úkolem se změní v křik, ve větu „jsi hloupá“, někdy bohužel i v něco horšího. Dítě slyší totéž co na chodbě: když něco neumíš, smí se do tebe druzí pustit. Ruka na chodbě a ruka doma mluví stejnou řečí, i když jedna ubližuje ze zlosti a druhá ze strachu o dítě.

Není to zvyk jedné komunity. Fyzické tresty podle průzkumů dodnes používá i velká část českých rodin. Český občanský zákoník ale dnes výslovně říká, že výchova nesmí zahrnovat tělesné tresty, působení duševního strádání ani ponižování. Platí to pro každou rodinu, která tady žije, ať si své zvyky přinesla odkudkoli. Zákon rodiče netrestá. Jen říká nahlas to, co děti vědí odjakživa.

Tři mosty mezi místnostmi

🧱 Nemůžeme za dítě promluvit. Můžeme ale stavět mosty, po kterých k němu místo odsouzení jednou přijde pochopení.

  • Vyměňte větu. Místo „neumí česky“ zkuste „česky se teprve učí, doma mluví vietnamsky a u hlíny je nejšikovnější ze skupiny“. Je to pravda a je celá. Říkejte ji učitelce, babičce i sousedce. Dítě ji slyší taky.
  • Přeneste kousek jedné místnosti do druhé. Řekněte učitelce, kde se dítě směje a co tam umí. Zeptejte se, jestli by mohlo do třídy přinést misku, kterou samo udělalo. Když spolužáci uvidí, co umí jeho ruce, přestane pro ně být jen to dítě, které mlčí.
  • Dejte dítěti jednu větu a jednu dospělou osobu. Nacvičte s ním doma jedinou českou větu: „Někdo mi ubližuje. Pomozte mi.“ Domluvte se, komu ve škole ji řekne. A pak mu řekněte větu, kterou potřebuje slyšet od vás: „Nikdo tě nesmí bít. Ani když něco neumíš. Ve škole ani doma.“ Ta poslední slova zavazují i nás.

Dítě se dvěma místnostmi

🏠 Linh není němá ani hloupá. Je to dítě, které zatím mluví jen v jedné ze svých místností. A ta druhá se jí otevře, až v ní bude dost bezpečí.

Možná si dnes večer všimnete, jakou větu o svém dítěti nosíte po kapsách. A jestli by nestálo za to ji vyměnit dřív, než si ji dítě přišije samo do svého srdce.

Použité zdroje

Máte na tohle téma jiný názor? Napište o něm vlastní článek.

Texty jsou tvořeny uživateli a nepodléhají procesu korektury. Pokud najdete chybu nebo nepřesnost, prosíme, pošlete nám ji na medium.chyby@firma.seznam.cz.

Sdílejte s lidmi své příběhy

Stačí mít účet na Seznamu a můžete začít publikovat svůj obsah. To nejlepší se může zobrazit i na hlavní stránce Seznam.cz