Mapa povolání, kterou si rodiče přivezli | Tấm bản đồ nghề nghiệp cha mẹ mang theo

Česká verze článku je k dispozici níže, hned za vietnamským textem.

Tran Thu Tra đến Tiệp Khắc khi mới ba tuổi. Bố mẹ chị làm việc vất vả và biết rất ít về trường học ở Séc. Khi sắp đến lúc chọn trường cấp ba, họ thậm chí không biết gymnázium là gì. Vì vậy, chị phải tự tìm hiểu thông tin và về nhà giải thích lại cho bố mẹ.

Ngày nay chị đã tốt nghiệp đại học sư phạm và kể về tuổi thơ của mình trong cuộc phỏng vấn với trung tâm thông tin giáo dục EDUin. Câu chuyện của chị quen thuộc với hàng nghìn trẻ em người Việt ở Séc. Ở một đất nước xa lạ, đứa trẻ trở thành người dẫn đường cho chính cha mẹ mình trước cả khi nó biết mình thực sự muốn đi đâu.

🗺️ Cha mẹ nào cũng chọn đường cho con theo tấm bản đồ mà mình biết. Cha mẹ người Việt mang tấm bản đồ ấy theo từ quê nhà. Trên đó, con đường dẫn đến sự ổn định chủ yếu có ba ngả: bác sĩ, luật sư, kỹ sư. Tran Thu Tra giải thích vì sao. Ở Việt Nam không phải ai cũng vào được đại học, nên với cha mẹ, tấm bằng là tấm vé đến một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Tấm bản đồ ấy không sai. Ở thời điểm và đất nước nơi nó ra đời, nó thực sự hiệu quả. Nhờ nó, cha mẹ đã đứng vững ở môi trường xa lạ và nuôi dạy những đứa con ngày nay nói tiếng Séc giỏi hơn cả mình. Nhưng cảnh vật xung quanh đã thay đổi. Trường học ở Séc có hàng chục loại ngành học mà cha mẹ chưa bao giờ nghe đến. Các công ty tìm người cho những nghề mà ba mươi năm trước chưa hề tồn tại.

Nhà nghiên cứu Marie Jelínková cũng mô tả điều tương tự sau các buổi gặp gỡ với người Việt trẻ, được trang web của Viện Nghiên cứu Truyền thông và Báo chí thuộc Đại học Charles đưa tin. Phần lớn cha mẹ của họ kinh doanh, nhưng lại mong con có một công việc ổn định làm thuê. Họ coi đó là công việc chắc chắn và có uy tín hơn. Những người trẻ cùng đồng ý rằng cha mẹ thường không hiểu thực tế ở Séc, nên khó có thể tính đến nó.

Đây không chỉ là cảm nhận. Nhà xã hội học Tereza Freidingerová và nhà xã hội học Tomáš Knor đã nghiên cứu các hội nhóm của người Việt trẻ ở Séc. Một trong số đó đã tổ chức một hội thảo nhằm cho cha mẹ thấy rằng việc học không chỉ là kinh tế, y khoa hay kỹ thuật. Như vậy, chính những người trẻ trong cộng đồng cũng cảm thấy tấm bản đồ của cha mẹ còn thiếu một phần. Và họ đang tìm cách cho cha mẹ thấy phần đó mà không cần cãi vã.

🧳 Hãy tưởng tượng bạn về nhà và nói: „Con không thích trường này, con muốn làm việc khác.“ Với cha mẹ, những người nhiều năm làm việc nặng nhọc từ sáng đến tối, câu ấy có thể nghe như một ý thích nhất thời. Họ không nghe thấy nỗi sợ của bạn, cũng không nghe thấy tài năng của bạn. Họ nghe thấy rủi ro. Mà rủi ro chính là điều họ đã cố tránh suốt cả cuộc đời.

Phần lớn cha mẹ không sợ ngành học mới. Họ sợ rằng một ngày nào đó bạn sẽ không tự lo được cho mình. Ai hiểu được điều này sẽ thay đổi cả cuộc trò chuyện. Vấn đề không còn là ai đúng ai sai. Mà là làm sao cho cha mẹ thấy rằng con đường mới cũng dẫn đến sự ổn định.

Người tư vấn nói được cả hai ngôn ngữ

🌉 Chuyên gia tư vấn hướng nghiệp có thể giúp bạn trong việc này. Người tư vấn không quyết định thay gia đình và không bán gì cho ai. Họ giúp bạn tìm ra mình mạnh ở điểm nào và những điểm mạnh ấy dẫn đến đâu. Hơn nữa, họ nói bằng ngôn ngữ mà cha mẹ cũng hiểu: ngành học dẫn đến đâu, học xong người ta làm công việc gì và có việc làm ra sao.

Cha mẹ thường dễ chấp nhận lời của người ngoài hơn. Đó không phải là vì không tin con mình. Với cha mẹ, người tư vấn là chuyên gia mà họ biết qua cơ quan nhà nước, nhà trường hay trung tâm tư vấn. Ý kiến của người tư vấn không nghe như sự chống đối, mà như một thông tin. Các hội nhóm của người Việt trẻ cũng hoạt động theo cùng nguyên tắc ấy. Ở đó, các thành viên lớn tuổi hơn cho các bạn nhỏ hơn thấy con đường của mình đã dẫn họ đến đâu.

🗣️ Cuộc trò chuyện về con đường mới có thể chuẩn bị trước. Dưới đây là năm bước sẽ giúp bạn.

Nếu cha mẹ đang đọc những dòng này, cha mẹ không cần phải vứt bỏ tấm bản đồ của mình. Chỉ cần đặt nó lên bàn bên cạnh tấm bản đồ của con và cùng nhau nhìn cả hai. Hãy hỏi con thích gì và để con nói hết. Con đường mới không có nghĩa là cha mẹ đã nuôi dạy con sai. Nó có nghĩa là cha mẹ đã cho con đủ sự vững vàng để con dám đi xa hơn.

Nhưng điều ngược lại cũng đúng. Không phải mong muốn nào của con cũng đã được suy nghĩ kỹ. Một người mười lăm tuổi có thể say mê một ngành học mà mình chỉ biết qua video. Cũng vì thế, có một người tư vấn bên bàn là điều tốt. Nhiệm vụ của họ không phải là bênh vực một bên, mà là giúp cả hai bên nhìn thấy toàn bộ cảnh vật.

🌿 Ngày ấy, Tran Thu Tra đã giải thích cho bố mẹ gymnázium là gì. Chị làm vậy không phải vì muốn chống đối. Chị làm vậy vì chị thương bố mẹ. Con đường tốt nhất đến với một ngành học mới cũng như thế. Đừng lấy đi tấm bản đồ của cha mẹ. Hãy vẽ thêm vào đó một phần thế giới mà bạn đã biết.

Tran Thu Tra přišla do Československa jako tříletá. Rodiče tvrdě pracovali a o české škole věděli jen málo. Když se blížila volba střední školy, nevěděli ani, co je gymnázium. Informace si tedy sháněla sama a doma je rodičům vysvětlovala.

Dnes je absolventkou pedagogické fakulty a o svém dětství mluvila v rozhovoru pro informační centrum EDUin. Její příběh znají tisíce vietnamských dětí v Česku. Dítě se v cizí zemi stane průvodcem vlastních rodičů dřív, než samo ví, kam chce vlastně jít.

🗺️ Každý rodič vybírá dítěti cestu podle mapy, kterou zná. Vietnamští rodiče si tu svou přivezli z domova. Na ní vedou k jistotě hlavně tři silnice: lékař, právník, inženýr. Tran Thu Tra vysvětluje proč. Ve Vietnamu se na vysokou školu nedostane každý, a tak je diplom pro rodiče vstupenkou do lepšího života.

Ta mapa není chyba. V době a zemi, kde vznikla, opravdu fungovala. Rodiče podle ní obstáli v cizím prostředí a vychovali děti, které dnes mluví česky lépe než oni. Jenže krajina kolem se změnila. Česká škola nabízí desítky typů oborů, o kterých rodiče nikdy neslyšeli. Firmy hledají lidi do profesí, které před třiceti lety neexistovaly.

Podobně to popsala výzkumnice Marie Jelínková ze setkání s mladými Vietnamci, o kterých psal web Institutu komunikačních studií a žurnalistiky Univerzity Karlovy. Většina jejich rodičů podniká, pro děti si ale přeje stálé zaměstnání. Považují ho za jistější a prestižnější. Mladí lidé se přitom shodli, že rodiče českou realitu často neznají, a proto ji těžko berou v úvahu.

Nejde jen o pocit. Socioložka Tereza Freidingerová a sociolog Tomáš Knor zkoumali spolky mladých Vietnamců v Česku. Jeden z nich uspořádal konferenci, na které chtěl rodičům ukázat, že studium není jen o ekonomii, medicíně nebo technice. Mladí lidé z komunity tedy sami cítí, že rodičům chybí kus mapy. A hledají způsob, jak jim ho ukázat bez hádek.

🧳 Představ si, že přijdeš domů a řekneš: „Tahle škola mě nebaví, chci dělat něco jiného.“ Pro rodiče, kteří roky stáli od rána do večera v těžké práci, to může znít jako rozmar. Neslyší tvůj strach ani tvůj talent. Slyší riziko. A riziko je přesně to, čeho se celý život snažili vyvarovat.

Rodiče se většinou nebojí nového oboru. Bojí se, že se o sebe jednou nepostaráš. Kdo tohle pochopí, mění celý rozhovor. Už nejde o to, kdo má pravdu. Jde o to, jak rodičům ukázat, že i nová cesta vede k jistotě.

🌉 V tom může pomoci kariérový poradce. Nerozhoduje za rodinu a nikomu nic neprodává. Pomůže ti zjistit, v čem jsi silný nebo silná a kam takové silné stránky vedou. Navíc mluví jazykem, kterému rozumějí i rodiče: kde obor končí, jakou práci po něm lidé dělají a jak se uplatňují.

Rodiče často lépe přijmou slova člověka zvenku. Nejde o nedůvěru k vlastnímu dítěti. Poradce je pro ně odborník, kterého znají z úřadu, ze školy nebo z poradny. Jeho názor nezní jako vzdor, ale jako informace. Na stejném principu fungují i spolky mladých Vietnamců. Starší členové tam mladším ukazují, kam je jejich cesta zavedla.

🗣️ Rozhovor o nové cestě se dá připravit. Tady je pět kroků, které ti s tím pomohou.

Pokud tohle čtete vy, rodiče, nemusíte svou mapu zahodit. Stačí ji položit na stůl vedle mapy svého dítěte a podívat se na obě společně. Zeptejte se ho, co ho baví, a nechte ho domluvit. Nová cesta neznamená, že jste dítě vychovali špatně. Znamená, že jste mu dali dost jistoty, aby si troufl jít dál.

Platí to ale i naopak. Ne každé přání dítěte je promyšlené. Patnáctiletý člověk se může nadchnout pro obor, o kterém ví jen z videí. I proto je dobré mít u stolu poradce. Jeho úkolem není dát za pravdu jedné straně, ale pomoci oběma vidět celou krajinu.

🌿 Tran Thu Tra kdysi rodičům vysvětlovala, co je gymnázium. Neudělala to ze vzdoru. Udělala to, protože jí na nich záleželo. Taková je i nejlepší cesta k novému oboru. Neber rodičům jejich mapu. Dokresli do ní kus světa, který už znáš ty.