Číst se dá očima i ušima | Đọc sách bằng mắt và cả đôi tai

Česká verze článku je k dispozici níže, hned za vietnamským textem.

Buổi sáng tháng bảy bình thường. Con bạn ngồi ở ghế phụ trên xe đi mua đồ, tai đeo tai nghe. Không phải đang nghe nhạc. Đang nghe một câu chuyện. Nếu lúc này thầy cô ở trường nhìn thấy, có lẽ sẽ thở dài rằng nghỉ hè mà chẳng buồn mở một cuốn sách. Nhưng thực ra con đang lặng lẽ đọc đấy. Bằng tai.

Bài tập đọc bắt buộc trong kỳ nghỉ hè mang tiếng xấu trong rất nhiều gia đình. Danh sách sách của trường nằm trên bàn như một lời trách móc thầm lặng, và mỗi ngày trôi qua trong kỳ nghỉ, cả bố mẹ lẫn con cái đều thấy đau đầu vì nó. Bạn thực sự không biết nên quát mắng, thúc ép con đọc sách, hay cứ mặc kệ. Và đâu đó sâu trong lòng, nỗi sợ âm thầm, nhức nhối của người cha, người mẹ mệt mỏi có con song ngữ lại vang lên. Con mình có đang mất dần cảm nhận với tiếng Séc, trong khi mình bận làm việc từ sáng đến tối hay không?

Ở đây, chúng tôi muốn ôm bạn thật chặt ngay từ đầu và trấn an bạn. Khoa học về trẻ em song ngữ nói rất rõ ràng - tiếng Séc viết là một vũ trụ hoàn toàn khác so với tiếng Séc nói. Một đứa trẻ ở nhà nói tiếng Séc trôi chảy, xinh đẹp, vẫn có thể bị „đóng băng“ trước một cuốn sách đang mở. Đó không phải là lười biếng, không phải là chống đối, cũng không phải là thất bại của bạn với tư cách cha mẹ. Các nghiên cứu cho thấy trẻ song ngữ hiểu văn bản trong đầu phức tạp hơn nhiều, dù các em đọc thành tiếng từng từ một cách trôi chảy không vấp váp. Ngôn ngữ viết đơn giản là được luyện tập theo một cách khác. Và may mắn thay, có nhiều con đường dẫn đến nó mà không cần phải rơi nước mắt.

Từ lâu, sách nói bị coi là một kiểu „gian lận“ dành cho những ai lười lật trang sách. Nhưng các nghiên cứu lại chứng minh điều hoàn toàn ngược lại: việc nghe một câu chuyện phát triển vốn từ vựng và trí tưởng tượng của trẻ một cách vững chắc, chứ không phải chỉ là vật thay thế cho sách giấy. Một nghiên cứu lớn theo dõi hơn tám trăm học sinh đã khẳng định rằng những trẻ làm việc với sách nói tiến bộ trong việc đọc nhanh gấp đôi. Với một đứa trẻ mà tiếng Séc cứ nhòe đi trước mắt, việc nghe sách nhiều khi chính là chiếc phao cứu sinh. Câu chuyện từ từ đưa tư duy của trẻ tiến về phía trước, và nhờ đó văn bản không còn là kẻ thù nữa. Sách điện tử hay sách nói có thể gọn gàng nằm trong túi, trẻ có thể nghe trên điện thoại trên đường đi mua đồ, trong lúc phụ giúp sau quầy hàng, hay buổi tối ở nhà bà.

Ngay cả truyện tranh cũng mang cái mác bất công là „đọc cho có“ dành cho những ai không đủ khả năng đọc văn học thực sự. Thế nhưng các nhà khoa học tại Đại học Northwestern lại phát hiện ra rằng, khi đọc truyện tranh, não bộ trẻ em nghịch lý thay lại thực hiện những thao tác phức tạp nhất: kết nối hình ảnh với chữ viết, tự suy luận diễn biến và ghép nối ý nghĩa của câu chuyện. Bởi vì hình minh họa gánh vác phần khó hiểu nhất, nên văn bản trở nên dễ nắm bắt hơn. Và bỗng nhiên, ngay cả đứa trẻ vốn sợ hãi trước một trang giấy đen trắng đơn thuần cũng có cơ hội.

Các nghiên cứu về động lực đọc sách hiếm khi đồng thuận với nhau, nhưng có một điều thì luôn thống nhất: khả năng được tự chọn cuốn sách của mình chính là động lực mạnh mẽ nhất để đọc. Đơn giản là hãy cho trẻ quyền tự do lựa chọn, thay vì bắt buộc phải chọn từ một danh sách có sẵn. Và trong đó ẩn chứa vẻ đẹp của mùa hè. Ngày dài hơn, không cần vội vã. Hãy để con chọn một cuốn sách về bóng đá, một cuốn manga, hay một cuốn trinh thám. Nếu con thấy thích thú, bất kỳ cuốn sách nào như vậy cũng sẽ đưa con tiến xa hơn là một tác phẩm kinh điển mà con phải è cổ ra đọc trong nước mắt bên bàn học. Điều quan trọng nhất là: bạn muốn dẫn dắt con đến với việc đọc sách một cách tự nhiên, bằng cách khơi dậy hứng thú của con với nó.

Bạn đã bao giờ nghĩ đến việc cùng đọc sách với con chưa? Có, ngay cả khi bản thân bạn không đọc được tiếng Séc. Đây chính là thông điệp quan trọng nhất dành cho bạn. Việc cùng đọc sách không dựa trên việc phát âm tiếng Séc hoàn hảo, mà dựa trên sự chú tâm của bạn. Các nghiên cứu khẳng định rằng khi cha mẹ ngồi cạnh con, lật từng trang cùng con, hỏi con về các bức tranh và để con tự kể lại câu chuyện, thì cả hai ngôn ngữ đều phát triển cùng lúc trong đầu trẻ, kể cả khi hai người nói chuyện với nhau bằng tiếng Việt. Các ngôn ngữ trong đầu trẻ không tranh giành chỗ của nhau, mà nắm tay nhau. Khi buổi tối trẻ kể lại cho bà nghe bằng tiếng Việt câu chuyện mà buổi sáng đã nghe bằng tiếng Séc, não bộ của trẻ hoạt động hết công suất. Bạn không cần hiểu từng từ một. Điều quan trọng nhất đối với con bạn là bạn có mặt ở đó, bằng thân thể, cùng con.

Việc đọc sách không cần một tiếng đồng hồ yên tĩnh tuyệt đối sau một ngày vất vả, mà đơn giản là bạn không có. Nó chỉ cần những liều lượng nhỏ, đều đặn. Một chương nghe qua tai trên đường đến trường, hai trang đọc bằng mắt trên đường về. Một ngày của con bạn có rất nhiều khe hở trống như vậy. Câu chuyện có thể lấp đầy chúng tốt hơn gấp nghìn lần so với những đoạn video ngắn, chớp nhoáng trên TikTok, vốn dĩ sẽ chen vào đó nếu không có gì khác thay thế.

Vậy bây giờ nên làm gì với bài tập đọc bắt buộc của trường? Hãy tạm cất nó đi. Một đứa trẻ nhờ sách nói và truyện tranh mà khám phá ra sống trong một câu chuyện tuyệt vời đến nhường nào, rồi sẽ tự mình quay lại với danh sách sách của cô giáo dễ dàng hơn nhiều. Bởi con đường dẫn đến việc đọc sách không bao giờ đi qua mệnh lệnh, mà đi qua sự tò mò trong sáng của trẻ thơ.

Ngày mai khi ngồi vào xe, hãy thử bước nhỏ đầu tiên. Hãy hỏi con bạn: „Hôm nay con muốn nghe câu chuyện gì?“ Không phải đọc. Mà là nghe. Và hãy để con là người quyết định. Chúng tôi ở Olymp, suốt cả mùa hè này, sẽ cổ vũ cho mọi đứa trẻ khám phá ra phép màu của ngôn từ, và cho mọi bậc cha mẹ đã mở cánh cửa đó cho con mà không cần một lời nghiêm khắc nào.

Và nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy thử bộ Con Rồng Cháu Tiên (Príběhy z říše draků a víl - Những câu chuyện từ vương quốc rồng và tiên). Chúng tôi đã đưa thế giới kỳ diệu của những câu chuyện dân gian và sự tích Việt Nam vào đó, được những nghệ sĩ nổi tiếng người Séc lồng tiếng bằng tiếng Séc cho bạn.

Đây là một cách tuyệt đẹp để cho những người Việt trẻ tuổi tại Séc thấy được cội nguồn gia đình mình sâu sắc và đẹp đẽ đến nhường nào, đồng thời để tiếng Séc của các em được „thở“. Tối nay, hãy ngồi lại gần nhau hơn một chút và cùng nghe. Bạn sẽ thấy, buổi nghe chung ấy sẽ sưởi ấm trái tim cả hai người.

Các tài liệu của dự án không có bán tại hệ thống phân phối nhà sách thông thường. Quý vị và các con có thể nghe hoặc tải xuống từ YouTube tại đường link này.

Představte si obyčejné červencové ráno. Vaše dítě sedí na sedadle spolujezdce cestou do obchodu a na uších má sluchátka. Neposlouchá hudbu. Poslouchá příběh. Kdyby ho teď viděl učitel ze školy, možná by si povzdechl, že o prázdninách ani neotevře knížku. Jenže ono právě tiše čte. Ušima.

Povinná četba má v mnoha rodinách velmi špatnou pověst. Seznam knih ze školy leží na stole jako němá výčitka a s každým ubývajícím dnem týdnem prázdnin z něj rodiče i děti bolí hlava. Vy vlastně nevíte, jestli máte na děti křičet a naléhat, aby četly, anebo to nechat být. A přitom někde hluboko v duši se ozývá tichý, bolestivý strach unaveného rodiče dvojjazyčného dítěte. Neztrácí naše dítě cit pro češtinu, zatímco my od rána do noci pracujeme?

Tady vás chceme hned na začátku obejmout a uklidnit. Věda o dvojjazyčných dětech mluví jasně - psaná čeština je úplně jiný vesmír než ta mluvená. Dítě, které doma česky krásně a plynule mluví, může mít před otevřenou knihou blok. Není to lenost, vzdor ani vaše selhání jako rodičů. Výzkumy ukazují, že dvojjazyčné děti textu v duchu rozumí mnohem složitěji, i když jednotlivá slova nahlas přečtou bez zaškobrtnutí. Psaný jazyk se zkrátka trénuje jinak. A naštěstí k němu vede hned několik cest, které nestojí žádné slzy.

Dlouho se na audioknihy pohlíželo jako na podvádění pro ty, kterým se nechce otáčet stránky. Výzkumy ale dokazují pravý opak: poslech příběhu rozvíjí slovní zásobu a dětskou představivost, a to solidně, ne jako náhražka za papírovou knihu. Velká studie, která sledovala přes osm set školáků, potvrdila, že děti pracující s audioknihami rostou ve čtení dvakrát rychleji. Pro dítě, kterému čeština splývá před očima, je poslech mnohdy právě tím záchranným lanem. Příběh ho v myšlení nese pomalu dopředu a text pro něj tak přestává být nepřítelem. E-kniha či audio kniha se mu pohodlně vejde do kapsy, může ji v mobilu poslouchat cestou pro zboží, mezi pomáháním za pultem nebo večer u babičky.

I komiksy si nesou nespravedlivou nálepku „čtení jen jako“ pro ty, kdo nemají buňky na opravdovou literaturu. Vědci z Northwestern University přitom zjistili, že u komiksu dětský mozek paradoxně provádí ty nejnáročnější operace: propojuje obraz s textem, domýšlí si děj a skládá jeho význam. Ilustrace v nich totiž nese tu nejtěžší část porozumění, takže se text stane zvládnutelným. A najednou dostane šanci i to dítě, kterému jinak samotná černobílá stránka nahání strach.

Výzkumy čtenářské motivace se vzácně shodují v jedné věci: možnost vybrat si vlastní knihu je ten nejsilnější motor ke čtení. Prostě umožněte dětem svobodu volby místo povinnosti vybrat si ze seznamu. A v tom je skrytá krása léta. Je delší den, nikam se nespěchá. Nechte dítě, ať si vybere knihu o fotbale, mangu nebo detektivku. Pokud ho to bude bavit, každá taková kniha ho posune dál než klasika, kterou u stolu protrpí s pláčem. To, co je nejdůležitější. Chcete ho ke čtení přivést přirozeně tím, že zvýšíte jeho zájem o něj.

Přemýšleli jste někdy o tom číst si společně? Ano i když sami nečtete česky. Tohle je ta nejdůležitější zpráva pro vás. Společné čtení nestojí na dokonalé české výslovnosti, ale na vaší pozornosti. Studie potvrzují, že když rodič sedí vedle dítěte, listuje s ním, ptá se ho na obrázky a nechá ho vyprávět příběh, rozvíjejí se v něm oba jazyky najednou, a to i v případě, že spolu mluvíte vietnamsky. Jazyky se v dětské hlavě nepřetahují o místo, ale drží se za ruku. Když dítě večer vypráví babičce vietnamsky příběh, který dopoledne poslouchalo v češtině, jeho mozek pracuje na plné obrátky. Nemusíte rozumět každému slovu. Nejdůležitější pro vaše dítě je, že jste u toho fyzicky s ním.

Čtení nepotřebuje hodinu absolutního ticha, kterou doma po náročném dni prostě nemáte. Potřebuje jen malé, pravidelné dávky. Jedna kapitola do uší cestou do školy, dvě stránky očima cestou zpátky. Den vašeho dítěte má spoustu takových volných škvír. Příběh je umí zaplnit tisíckrát lépe než krátká, blikající videa na TikToku, která by se do nich jinak nastěhovala.

Co tedy udělat s povinnou četbou ze školy právě teď? Na chvíli ji schovejte. Dítě, které díky audioknihám a komiksům zjistí, jak krásné je žít v příběhu, se k seznamu od paní učitelky vrátí mnohem snáz samo. Cesta ke čtení totiž nikdy nevede přes příkaz, ale přes čistou dětskou zvědavost.

Až si zítra sednete do auta, zkuste první malý krok. Zeptejte se svého dítěte: „Jaký příběh bys chtěl dneska slyšet?“ Ne číst. Slyšet. A nechte volbu na něm. My v Olympu budeme nejen toto celé léto fandit každému dítěti, které objeví kouzlo slov, a každému rodiči, který mu k tomu otevřel dveře bez jediného přísného slova.

A pokud nevíte, čím začít, vyzkoušejte naše Con Rồng Cháu Tiên (Příběhy z říše draků a víl). Přenesli jsme do nich kouzelný svět vietnamských lidových pohádek a legend, které pro vás v češtině namluvili známí čeští umělci.

Je to nádherný způsob, jak mladým Vietnamcům v Česku ukázat, jak hluboké a nádherné jsou kořeny jejich rodiny a zároveň nechat jejich češtinu dýchat. Sedněte si dnes večer kousek blíž k sobě a pusťte si je spolu. Uvidíte, že ten společný poslech zahřeje u srdce vás oba.

Materiály z projektu nenajdete v běžné distribuční síti knihkupectví. Můžete si jej s dětmi poslechnout popřípadě stáhnout z YouTube zde na tomto odkazu.

Listening, Reading, or Both? Rethinking the Comprehension Benefits of Reading-While-Listening (Hui a kol., Language Learning / Wiley) – srovnává tři způsoby práce s textem a dokládá, že čtení se souběžným poslechem podporuje slovní zásobu i pozitivní vztah ke čtení.

Breaking Barriers to Literacy: Using Audiobooks to Overcome Reading Challenges (EdSurge) – na vzorku přes osm set žáků dokládá dvojnásobné tempo čtenářského růstu při systematické práci s audioknihami.

Effects of Audiobooks on EFL Learners' Reading (English Teaching, ERIC) – ukazuje úzkou vazbu mezi motivací ke čtení, kterou audioknihy podporují, a výsledným porozuměním textu.

The Research Behind Graphic Novels and Young Learners (Northwestern University, Center for Talent Development) – vysvětluje, jak čtenář komiksu propojuje obraz s textem a provádí tím náročné myšlenkové operace vyvozování a syntézy.

Language Proficiency, Reading Comprehension and Home Literacy in Bilingual Children (PMC / National Institutes of Health) – zkoumá porozumění čtenému textu u bilingvních dětí na vzorku zahrnujícím i vietnamštinu jako domácí jazyk.

A large receptive–expressive gap in bilingual children (PMC / National Institutes of Health) – dokládá měřitelný rozdíl mezi tím, jak dobře dítě jazyku rozumí, a tím, jak snadno ho aktivně používá.

Silent Reading Fluency and Comprehension in Bilingual Children (PMC / National Institutes of Health) – ukazuje, že porozumění textu může u bilingvních čtenářů pokulhávat i při bezchybném dekódování jednotlivých slov.

Cognitive demand in parent–child shared book reading (Mak, Mauer, Luo, Zhou, Uchikoshi; International Journal of Bilingualism, SAGE) – dokládá, že společné čtení rozvíjí jazyk dítěte i v domácím jazyce rodiny, zvlášť když rodič dítě aktivně zapojuje otázkami.

Parental perceptions of bilingualism and home language vocabulary (PMC / National Institutes of Health) – potvrzuje, že společné čtení a používání jazyka doma usnadňuje dítěti udržení domácího jazyka i zvládnutí nového.

Providing choice enhances reading motivation (Bains, Spaulding, Ricketts, Krishnan; PMC / SAGE) – ukazuje, že možnost vybrat si vlastní knihu je jedním z nejsilnějších motorů čtenářské motivace a zapojení.

Dech, energie a výslovnost | Hơi thở, năng lượng và phát âm (Michal Zdeněk Zachar, Olymp School) – vlastní dřívější článek blogu o výslovnosti u bilingvních dětí, doplňuje náš text z pohledu mluveného projevu jako protějšku ke čtení.