Hodina u poradce ušetří roky na špatné škole | Một giờ tư vấn giúp con tránh nhiều năm sai trường

Česká verze článku je k dispozici níže, hned za vietnamským textem.

Trên bàn là những tờ hóa đơn học thêm. Toán, tiếng Séc, các bài thi thử cuối tuần. Khi cha mẹ cộng lại, đó là một khoản tiền lớn. Họ không tiếc, vì coi việc học của con là khoản đầu tư tốt nhất mà mình có thể làm.

Nhưng trong tổng số ấy thường thiếu một khoản. Một giờ mà ai đó bình tĩnh hỏi con: con thích gì, con giỏi gì và con có thể hình dung mình sẽ làm công việc gì. Một khoản thường có thể thay đổi cả cuộc đời. Hãy thay đổi câu chuyện của bạn, và bạn sẽ thay đổi thành công của mình.

🎯 Học thêm giúp con tính nhanh hơn và viết không lỗi. Nhưng học thêm không cho con biết ngôi trường đã chọn có thật sự phù hợp với con hay không. Vì thế, gia đình có thể bỏ ra nhiều năm công sức và tiền bạc cho một con đường dẫn đến nơi khác với nơi con cần. Giống như mua một tấm vé tàu đắt tiền mà không hỏi con tàu ấy thực ra đi về đâu.

Chuyên gia tư vấn hướng nghiệp đặt câu hỏi này trước khi nộp hồ sơ. Họ cùng con tìm hiểu con quan tâm đến điều gì, con mạnh ở đâu và công việc nào có thể chờ đợi con. Ông Martin Navrátil, giám đốc Hiệp ước Việc làm vùng Moravskoslezský (Moravskoslezský pakt zaměstnanosti), trong cuộc phỏng vấn với trung tâm thông tin giáo dục EDUin, đã mô tả đề xuất về một tiêu chuẩn tối thiểu như vậy.

Theo ông, mỗi học sinh nên được hưởng một giờ tư vấn cá nhân vào năm học phải quyết định sẽ học tiếp ở đâu. Chỉ một giờ. Một giờ giúp chọn đúng hướng đi cho con tàu của mình và ga cuối của nó. Và chỉ sau giờ ấy mới là bốn năm trung học, thường còn thêm nhiều năm đại học.

Với nhiều gia đình người Việt ở Séc, trường học không chỉ là trường học. Nhà xã hội học Adéla Souralová của Đại học Masaryk đã trò chuyện với hai mươi lăm bà mẹ người Việt và con cái của họ. Bà nhận thấy trong lời kể của họ có một phương trình đơn giản. Con có học vấn nghĩa là con đã ổn định cuộc sống, điều đó nghĩa là cha mẹ thành công, và điều đó nghĩa là cả chuyến đi gian nan sang đất nước mới đã đáng giá với gia đình.

Vì thế cha mẹ dồn rất nhiều sức lực và hy vọng vào việc học. Và cũng vì thế, chọn sai ngành gây đau gấp đôi. Không chỉ là những năm tháng con bị mất, mà còn là cảm giác rằng khoản đầu tư của cả gia đình đã không mang lại điều mong đợi. Một giờ với chuyên gia tư vấn sẽ bảo vệ khoản đầu tư ấy. Người tư vấn không quyết định thay gia đình, mà chỉ trao cho gia đình thông tin tốt hơn.

📊 Viện Sư phạm Quốc gia Séc (Národní pedagogický institut) đã hỏi hơn 1 600 học sinh trung học rằng các em có chọn lại ngành học của mình không. Chỉ khoảng 60 phần trăm trả lời có. Điều này chỉ xác nhận những gì chúng tôi viết ở đây. Các khảo sát của công ty Trexima với học sinh năm cuối cũng cho kết quả tương tự.

Khoảng một phần ba trong số đó nếu được chọn lại hôm nay sẽ học một ngành hoàn toàn khác. Tác giả của một trong các khảo sát nhận thấy những học sinh không hài lòng thường cho biết trường học là do cha mẹ chọn thay các em.

Đằng sau những con số ấy là những đứa trẻ cụ thể. Mỗi sáng các em đến một ngôi trường mình không thích và học những môn mình không tìm thấy niềm hứng thú. Điểm số giảm dần, động lực biến mất. Cha mẹ khi đó không hiểu vì sao đứa con mà mình đã đầu tư bao nhiêu bỗng dưng không muốn đi học nữa, và nhiều khi còn bỏ dở giữa chừng.

🤐 Vì sao những em này không chuyển trường? Các tác giả khảo sát của Trexima đã giải thích với Radio Prague International. Các em có bạn bè ở trường, thường không biết phải làm thế nào để chuyển, và nhiều em lo rằng cha mẹ có cho phép hay không. Các em ở lại. Bốn năm.

Và nếu sau khi thi tốt nghiệp các em tiếp tục học đại học theo cùng kế hoạch ấy, nỗi khổ có thể kéo dài đến tám năm. Một người như vậy sẽ có quan hệ thế nào với công việc của mình, có lẽ chúng ta không cần phải giải thích ở đây.

Đây chính là phần đắt nhất của cả khoản đầu tư. Không chỉ là học phí, vé tàu xe và tiền học thêm. Mà là những năm tháng người trẻ lẽ ra có thể học điều mình yêu thích và phát triển trong đó. So với điều ấy, một giờ tư vấn trước khi nộp hồ sơ chỉ là một khoản bảo hiểm rất nhỏ và rẻ.

Nhưng điều ngược lại cũng đúng. Không phải lựa chọn nào của cha mẹ cũng sai. Cha mẹ hiểu con mình và thường đoán đúng con mạnh ở đâu. Khi đó, người tư vấn chỉ khẳng định nhận định của cha mẹ, và con bước vào trường với nhiều tự tin hơn. Và cả hai bên, con cái lẫn cha mẹ, đều hài lòng.

Khi sau một thời gian con nhận ra mình đang ở sai chỗ, con không chỉ mất những năm tháng. Ở bậc đại học, sai lầm còn có thể tính bằng tiền. Luật Giáo dục Đại học Séc cho mỗi sinh viên thời gian học tiêu chuẩn của ngành cộng thêm một năm. Ai vượt quá mốc này phải đóng phí học kéo dài.

Trong thời gian đó còn tính cả những năm đã học ở ngành trước mà sinh viên chưa hoàn thành. Tại Đại học Kỹ thuật Séc ở Praha (ČVUT), mức phí này ít nhất là 24 200 korun cho mỗi nửa năm học thêm bắt đầu. Ai học hai năm ở một ngành không phù hợp rồi bắt đầu lại có thể phải trả thêm hàng chục nghìn korun để sửa quyết định của mình.

Cha mẹ có thể phản bác rằng việc này nhà trường phải lo. Điều đó đúng. Bản sửa đổi Luật Giáo dục gần đây thực sự đã giao cho các trường nghĩa vụ đảm bảo tư vấn hướng nghiệp. Nhưng đến nay Nhà nước vẫn chưa đưa ra quy định rõ ràng cũng như nguồn tiền chắc chắn. Và trong tình hình rối ren hiện nay, có lẽ chúng ta sẽ chưa sớm thấy điều đó. Vì thế chất lượng khác nhau tùy từng trường và từng vùng.

Thực tế trông như thế nào? Ví dụ ở Ostrava, những người tư vấn như vậy chỉ được trả lương cho một phần năm định mức, tức khoảng một ngày mỗi tuần. Tôi sẽ so sánh công việc ấy với việc sống trong một ngôi nhà mà bạn phải dùng cả hai tay giữ mái để nó không sập xuống đầu.

Cái mái lẽ ra Nhà nước phải gánh, hiện vẫn do từng cá nhân và từng thành phố chống đỡ. Theo ông Martin Navrátil (EDUin), việc đưa tiêu chuẩn vào thực tế sẽ mất khoảng ba năm. Nhưng con bạn không thể chờ lâu như vậy mới nộp hồ sơ.

Ông Navrátil còn cảnh báo một điều nữa. Nếu không có quy định rõ ràng, có thể xảy ra chuyện các công ty đang tìm nhân viên mới sẽ vào trường dưới danh nghĩa tư vấn. Đó không phải là tư vấn. Người tư vấn giỏi không bán gì và không tuyển ai. Nhiệm vụ duy nhất của họ là giúp con bạn quyết định đúng.

🧭 Hãy bắt đầu suy nghĩ về nghề nghiệp của con từ lớp bảy hoặc lớp tám, đừng đợi đến lớp chín. Hãy hỏi giáo viên chủ nhiệm xem ai phụ trách tư vấn hướng nghiệp ở trường. Thường đó là giáo viên tư vấn giáo dục (výchovný poradce).

Nếu trường không có người tư vấn hoặc không kịp lo, Sở Lao động (úřad práce) cung cấp tư vấn miễn phí. Các trung tâm tư vấn tâm lý sư phạm (pedagogicko-psychologické poradny) và các chuyên gia tư vấn hướng nghiệp tư nhân cũng giúp lựa chọn. Một buổi tư vấn trả phí kiểu này chỉ là khoản chi một lần, còn tiền học thêm thì phải trả hàng tháng, thậm chí hàng năm.

Có thể chuẩn bị cho chính giờ tư vấn ngay tại nhà. Hãy để con nói trước. Hãy hỏi con sẽ làm gì nếu không phải nghĩ đến tiền bạc hay ý kiến của người khác. Sau đó hãy lắng nghe và đừng ngắt lời. Chỉ khi ấy mới nói ra quan điểm của mình. Bởi đứa trẻ được nói hết trước thường sẵn lòng lắng nghe cha mẹ hơn nhiều.

🌱 Nếu bạn đang đọc những dòng này và đứng trước lựa chọn trường học, bạn không cần chỉ chờ xem người lớn quyết định gì. Hãy bắt đầu bằng việc viết ra những gì bạn thật sự thích và những gì bạn làm tốt. Không phải những gì người khác thích. Tờ giấy ấy sẽ có ích cho bạn cả khi gặp người tư vấn lẫn bên bàn ăn ở nhà.

Bạn hoàn toàn có thể tự mình xin một giờ gặp chuyên gia tư vấn hướng nghiệp. Nhà trường có nghĩa vụ đảm bảo việc tư vấn, và câu hỏi của bạn chỉ nhắc nhà trường rằng họ có mặt vì ai. Và ai hỏi sớm thì có nhiều lựa chọn hơn.

Khi nói chuyện với cha mẹ, đừng tranh cãi mà hãy mang theo một kế hoạch. Hãy cho cha mẹ thấy ngành học dẫn đến đâu, sau khi học bạn có thể làm công việc gì và ai đã làm công việc đó thành công. Điều cha mẹ mong muốn nhất là sự yên tâm rằng một ngày nào đó bạn sẽ tự lo được cho mình. Khi thấy sự yên tâm ấy trong kế hoạch của bạn, cha mẹ sẽ dễ tin bạn hơn.

Học thêm giúp con vào được trường. Một giờ tư vấn giúp con muốn ở lại đó. Hãy dành cho con giờ ấy trước khi nộp hồ sơ. Trong tất cả các khoản, đó là khoản rẻ nhất, nhưng có thể quyết định tất cả những khoản còn lại.

Na stole leží účtenky za doučování. Matematika, čeština, víkendové testy nanečisto. Když je rodiče sečtou, vyjde velká částka. Nelitují jí, protože vzdělání dítěte považují za nejlepší investici, jakou mohou udělat.

V tomto součtu ale často chybí jedna položka. Hodina, ve které se někdo dítěte v klidu zeptá, co ho baví, co mu jde a jakou práci si umí představit. položka, která často dokáže změnit celý život. Změňte svůj příběh a změníte svůj úspěch.

🎯 Doučování naučí dítě počítat rychleji a psát bez chyb. Neřekne mu ale, jestli je vybraná škola pro něj ta pravá. Rodina tak může vložit roky práce a peněz do cesty, která vede jinam, než dítě potřebuje. Je to jako koupit drahou jízdenku a nezeptat se, kam ten vlak vlastně jede.

Kariérový poradce klade tuhle otázku dřív, než se podá přihláška. S dítětem projde, co ho zajímá, v čem je silné a jaká práce na něj může čekat. Martin Navrátil, ředitel Moravskoslezského paktu zaměstnanosti, popsal v rozhovoru pro informační centrum EDUin návrh takového minimálního standardu.

Každý žák by podle něj měl mít nárok na hodinu individuálního poradenství v ročníku, kdy se rozhoduje, kam půjde dál. Jedna hodina. Která pomůže v tom správně zvolit směr svého vlaku a jeho cílovou stanici. A až teprve za ní, stojí čtyři roky střední školy a často další roky na vysoké.

Pro mnoho vietnamských rodin v Česku není škola jen škola. Socioložka Adéla Souralová z Masarykovy univerzity vedla rozhovory s pětadvaceti vietnamskými matkami a jejich dětmi. Zjistila, že v jejich vyprávění platí jednoduchá rovnice. Vzdělané dítě znamená úspěšně usazené dítě, to znamená úspěšného rodiče a to znamená, že se rodině vyplatil celý ten složitý odchod do nové země.

Proto rodiče do vzdělání vkládají tolik síly a naděje. A proto špatně zvolený obor bolí dvakrát. Nejde jen o ztracené roky dítěte, ale i o pocit, že investice celé rodiny nepřinesla to, co měla. Hodina u poradce tuhle investici chrání. Nepřebírá rozhodnutí za rodinu, jen jí dává do ruky lepší informace.

📊 Národní pedagogický institut se zeptal více než 1 600 středoškoláků, jestli by si svůj obor vybrali znovu. Ano řeklo jen asi 60 procent. To je jen potvrzení toho, co tu píšeme. Podobně dopadly průzkumy společnosti Trexima mezi žáky posledních ročníků.

Zhruba třetina z nich by dnes šla studovat úplně jiný obor. Autoři jednoho z nich si všimli, že nespokojení žáci často uváděli, že školu jim za ně vybrali rodiče.

Za těmi čísly jsou konkrétní děti. Každé ráno jedou do školy, která je nebaví, a učí se předměty, ke kterým nenašly vztah. Známky se zhoršují a chuť mizí. Rodiče pak nechápou, proč dítě, do kterého tolik vložili, najednou nechce chodit do školy a často ji ani nedokončí.

🤐 Proč tyto děti školu nezmění? Autoři průzkumu Trexima to vysvětlili pro Radio Prague International. Žáci mají ve škole kamarády, často nevědí, jak takovou změnu zařídit, a mnozí tuší, že zda by jim to rodiče vůbec dovolili. Zůstanou. Čtyři roky.

A když po maturitě pokračují na vysokou školu podle stejného plánu, tak se jejich trápení může protáhnout až na osm let. Jaký vztah, má potom takový člověk ke své práci, si tady asi nemusíme vysvětlovat.

Tohle je nejdražší část celé investice. Nejde jen o školné, jízdenky a doučování. Jde o roky, kdy se mladý člověk mohl učit to, co ho baví, a růst v tom. Hodina u poradce před přihláškou je proti tomu jen velmi malá a levná pojistka.

Platí to však i naopak. Ne každá volba rodičů je špatná. Rodiče své dítě znají a často správně tuší, kde má sílu. Poradce v takovém případě jejich odhad jen potvrdí a dítě jde do školy s větší jistotou. A obě strany - děti i rodiče jsou spokojené.

Když dítě po čase zjistí, že je na špatném místě, nepřijde jen o roky. Na vysoké škole se omyl dá vyčíslit i v korunách. Zákon o vysokých školách dává každému studentovi na jeho obor standardní dobu studia a jeden rok navíc. Kdo tuto hranici překročí, platí poplatek za delší studium.

Do té doby se přitom počítají i roky na oboru, který student dřív nedokončil. Na Českém vysokém učení technickém v Praze činí poplatek nejméně 24 200 korun za každý další započatý půlrok. Kdo po dvou letech na nevhodném oboru začne znovu, může za opravu svého rozhodnutí zaplatit i desítky tisíc korun navíc.

Rodiče mohou namítnout, že tohle má zařídit škola. Mají pravdu. Nedávná novela školského zákona školám skutečně uložila povinnost kariérové poradenství zajistit. Stát k tomu ale zatím nedal jasná pravidla ani jisté peníze. A v současném chaosu kolem všeho se toho asi moc brzy nedočkáme. Kvalita se proto liší škola od školy a kraj od kraje.

Jak to vypadá v praxi? V Ostravě například platí takovýmto poradcům pětinu úvazku, tedy zhruba jeden den v týdnu. Takovou práci bych pak přirovnal k bydlení v domě, kde musíte oběma rukama držet střechu, aby vám nespadla na hlavu.

Střechu, kterou by měl nést stát, tak zatím drží jednotlivci a jednotlivá města. Zavedení standardu má podle Martina Navrátila (EDUIn) trvat zhruba tři roky. Vaše dítě ale s přihláškou tak dlouho čekat nemůže.

Navrátil upozorňuje ještě na jednu věc. Bez jasných pravidel se může stát, že do škol pod hlavičkou poradenství přijdou firmy, které hledají nové zaměstnance. To poradenství není. Dobrý poradce nic neprodává a nikoho nenabírá. Jeho jediným úkolem je, aby se vaše dítě rozhodlo dobře.

🧭 Začněte o kariéře svých dětí uvažovat už v sedmé nebo osmé třídě, ne až v té deváté. Zeptejte se třídního učitele, kdo na škole kariérové poradenství dělá. Často je to výchovný poradce.

Když škola poradce nemá nebo nestíhá, nabízí poradenství zdarma úřad práce. S volbou pomáhají i pedagogicko-psychologické poradny a soukromí kariéroví poradci. Placená konzultace tohoto typu je jednorázový výdaj, kdežto doučování se platí měsíce i roky.

Na samotnou hodinu se dá připravit i doma. Nechte dítě mluvit jako první. Zeptejte se, co by dělalo, kdyby nemuselo myslet na peníze ani na názor ostatních. Pak poslouchejte a nepřerušujte. Svůj pohled řekněte až potom. Dítě, které se nejdřív vypovídá, bývá totiž daleko ochotnější vyslechnout i vás.

🌱 Pokud tohle čteš ty, kdo stojíš před volbou školy, nemusíš jen čekat, co rozhodnou dospělí. Začni tím, že si zapíšeš, co tě opravdu baví a co ti jde. Ne to, co by se líbilo ostatním. Ten papír se ti hodí u poradce i doma u stolu.

O hodinu u kariérového poradce si klidně řekni sám nebo sama. Škola má povinnost poradenství zajistit a tvoje otázka jí jen připomene, pro koho tu je. A platí, že ten, kdo se ptá včas, má víc možností.

S rodiči pak nemluv v hádce, ale s plánem. Ukaž jim, kam obor vede, jakou práci po něm můžeš dělat a kdo ji už úspěšně dělá. Rodiče chtějí hlavně jistotu, že se o sebe jednou postaráš. Když tu jistotu uvidí v tvém plánu, snáz ti uvěří.

Doučování pomůže dítěti dostat se na školu. Hodina u poradce pomůže, aby tam chtělo zůstat. Věnujte mu ji dřív, než podáte přihlášku. Stojí ze všech položek nejméně, ale může rozhodnout o všech ostatních.