První láska: co rodič ví a co dítě zvládne | Tình đầu: điều cha mẹ biết, điều con vượt qua

Česká verze článku je k dispozici níže, hned za vietnamským textem.

🌱 Mối tình đầu của tôi đến dữ dội và mạnh mẽ, chạm vào tất cả các giác quan của tôi. Nó ập đến như một cơn mưa bất chợt khi tôi chưa kịp mặc đồ cho phù hợp. Chỉ có bà nói với tôi về chuyện đó, không ai khác. Bà dặn tôi rằng trong tình yêu đừng bao giờ đối xử tệ với người mình thương, và tình yêu phải được xây trên sự tôn trọng, lòng trắc ẩn và sự tử tế. Lời bà, đến giờ tôi vẫn giữ trong tim.

Đứa trẻ đang yêu lần đầu tiên trong đời sẵn sàng làm một điều gì đó vì người khác. Dậy sớm hơn, làm nốt bài tập đã trì hoãn, học thuộc một câu trong thứ tiếng từng làm nó chán. Trước sức mạnh ấy, cha mẹ có hai lựa chọn: tận dụng nó, hoặc chống lại nó. Và cuộc chống đối ấy thường diễn ra trong mù mờ.

Bài viết này nói về việc cuộc chống đối ấy trông như thế nào và có thể làm khác đi ra sao. Những bậc cha mẹ chỉ gặp con vào buổi tối có rất ít thời gian để trò chuyện, vì vậy biết nên bắt đầu từ đâu là điều có ý nghĩa.

🔎 Trong một nghiên cứu ở Việt Nam, thực hiện tại Hà Nội và tỉnh Khánh Hòa, có 185 cặp tham gia, mỗi cặp gồm một người con và một phụ huynh. Khoảng một phần ba các em từ mười lăm đến hai mươi tuổi đã từng có người yêu. Chưa đến một phần ba phụ huynh biết chuyện của con trai, còn chuyện của con gái thì chỉ một phần năm. Đây là nghiên cứu duy nhất, và số trẻ có người yêu chỉ ở mức vài chục, nên tôi coi con số này chỉ mang tính tham khảo.

Trong các cuộc phỏng vấn ở Trung Quốc với 27 phụ huynh và 38 thanh thiếu niên tại một thành phố ở vùng đông bắc, phần lớn các em giấu cha mẹ chuyện yêu đương. Cha mẹ chủ yếu nói về hậu quả, về việc học, sức khỏe và tương lai, và về việc chuyện yêu đương nên chờ. Theo các tác giả, con của một vài phụ huynh đã chấp nhận mối quan hệ ấy thường tâm sự với cha mẹ nhiều hơn và hay hỏi xin lời khuyên.

Nguồn thứ ba không nói về tình yêu, nhưng cho biết đôi điều về chuyện giấu giếm. Một nghiên cứu trên 1.087 thanh thiếu niên thuộc mười hai nhóm văn hóa, trong đó có nhóm người Trung Quốc, Philippines và Thái Lan, cho thấy việc giấu cha mẹ dự báo các vấn đề hành vi về sau ở mọi nhóm gia đình này. Tất cả chỉ xoay quanh việc cha mẹ thực sự biết bao nhiêu về cuộc sống của con.

Và đây là điều cốt lõi. Tôi không tìm thấy nghiên cứu nào so sánh kết quả học tập của những đứa trẻ bị cha mẹ cấm yêu với kết quả của những đứa trẻ mà cha mẹ biết chuyện. Dữ liệu của Séc về mối tình đầu và kết quả học tập, tôi cũng không tìm thấy. Một nghiên cứu ở Trung Quốc ghi nhận ở thanh thiếu niên đang yêu có kết quả học tập thấp hơn, nên nỗi lo về điểm số có cơ sở thực tế. Nhưng không thể suy ra gì thêm.

🧭 Hai bạn trẻ trải qua mối tình đầu năm mười tám tuổi. Ba năm sau, một người buồn hơn trước, người kia thì không. Điều gì làm họ khác nhau?

Các nhà tâm lý học Mỹ quanh David Szwedo đã theo dõi 184 bạn trẻ từ mười lăm đến hai mươi mốt tuổi. Năm mười tám tuổi, bảy mươi người trong số họ có mối quan hệ yêu đương. Chính ở nhóm này, sự khác biệt đã lộ ra.

Điều quyết định là ngay từ tuổi mười lăm đến mười bảy, đứa trẻ đã xử lý cảm giác tồi tệ ra sao. Các bạn trẻ tự trả lời về bản thân. Những ai biết nhìn điều tồi tệ bằng một góc nhìn rộng hơn, bình tĩnh hơn thì ở tuổi hai mươi mốt tâm trạng vẫn như trước. Những ai làm việc đó kém hơn thì buồn hơn.

Đây chỉ là một nghiên cứu. Nó chỉ ra một hướng, không phải một quy luật. Khi mối quan hệ kết thúc mà không có người mới, thì góc nhìn bình tĩnh ấy không giúp được gì, mà chủ yếu là bạn bè giúp.

Điều này có ý nghĩa gì với cha mẹ? Hãy quan tâm không chỉ việc con có đang yêu hay không, mà cả việc con đối diện với nỗi buồn ra sao và quanh con có những người bạn tốt hay không. Cả hai điều ấy bạn nhận ra ngay ở bàn ăn, khi chỉ ngồi trò chuyện vu vơ với con.

Các tác giả khuyên nên dạy người trẻ cách tự trấn tĩnh, cách tự an ủi mình và cách tìm giải pháp, chẳng hạn cả ở trường học. Con người học điều này dần dần, thực ra là học cả đời. Có lẽ đây là chỗ cha mẹ có thể giúp được nhiều nhất: cho con yên tâm rằng nói thành lời điều mình đang cảm thấy là đúng đắn, và rằng sau khi nói ra một cảm xúc như vậy, một ngày bình yên hơn sẽ đến.

💬 Các tác giả của nghiên cứu Mỹ đề xuất rằng cha mẹ nên học cách nói chuyện với con tuổi mới lớn về tình cảm lãng mạn và cách giúp con đối diện, xử lý những tình cảm ấy. Họ nói thêm rằng đây là khuyến nghị cần được các nghiên cứu khác xác nhận. Các cuộc phỏng vấn ở Trung Quốc cho thấy vì sao điều đó hữu ích: cha mẹ chủ yếu nói về lệnh cấm và hậu quả, còn về chính mối quan hệ và về việc nên đi tiếp trong đó như thế nào thì đứa trẻ hầu như không biết thêm được gì.

Câu đầu tiên không cần hoàn hảo, chỉ cần nghe như một lời mời. Hãy hỏi xem người kia là người như thế nào, và để con kể bao lâu tùy ý. Câu hỏi về điểm số có thể chờ đến tối hôm sau. Một em tuổi mới lớn trong các cuộc phỏng vấn ở Trung Quốc đã tâm sự với mẹ và nhận được lời khuyên là trước hết hãy để ý đến tính cách của người kia. Có lẽ đó là khởi đầu của một cuộc trò chuyện mà nhờ nó, về sau sẽ chẳng bao giờ có chuyện lục lọi điện thoại của con.

Học hành và tình yêu không cần phải tranh nhau những buổi tối. Hãy cùng con thỏa thuận khi nào là lúc dành cho vở, khi nào dành cho người kia, như cách hai người tin nhau vẫn thỏa thuận với nhau. Lời khuyên này tôi không lấy từ nghiên cứu nào, nó lớn lên từ trải nghiệm sống của tôi. Nhưng hãy kể cho con nghe mối tình đầu của bạn đã như thế nào, chỉ vài câu cũng được, kể cả chuyện nó có kết thúc buồn hay không. Tôi chỉ có đúng một tiếng nói như vậy, tiếng nói của bà. Con bạn, nhờ tình yêu của bạn, có thể có nhiều hơn.

🫁 Khi bạn cảm thấy tim mình đập nhanh hơn tim con, hãy dừng lại ngay trước cửa phòng. Đặt lòng bàn tay lên ngực và để hơi thở chậm lại, như khi người ta tắt đèn sau một ngày dài. Đặt một tay lên tim và thầm nói với mình: „Mình ở đây.“

Hãy thở ra dài hơn thở vào. Khi cơ thể đã thả lỏng, hãy nói câu đầu tiên mà bạn đã chuẩn bị trên đường đi. Đây là một mẹo nhỏ giúp bạn bớt căng thẳng nhất. Đó là sự can đảm khi nói về những điều mà chính chúng ta đã nhận được rất nhiều từ đó. Nhưng bạn không làm điều này cho riêng mình.

Mối tình đầu sẽ kết thúc, điều đó gần như chắc chắn. Nhưng mối quan hệ với cha mẹ thì vẫn tiếp tục, và tất cả chúng ta nên quan tâm xem sau đó còn lại gì. Một căn phòng có thể quay về, hay một cánh cửa đóng sập.

Ở Olymp, chúng tôi bắt đầu làm việc với các em qua việc dạy kèm, và phần này chúng tôi làm khá tốt. Niềm tin mà phụ huynh dành cho chúng tôi đã mở ra một bước đi tự nhiên tiếp theo, Olymp Therapy, mà chúng tôi mới đang tiến tới.

Chúng tôi không vội vàng đi đâu cả, chỉ chuẩn bị sớm cho một công việc đi sâu hơn một chút. Chúng tôi vui vì được gặp gỡ phụ huynh cả ở những chủ đề như thế này, những chủ đề mà trong các gia đình Việt Nam cho đến gần đây người ta vẫn thường im lặng.

Bởi đứa trẻ nào trong mối tình đầu được nhận thêm chút yêu thương ở nhà, thì với trải nghiệm tình cảm thứ hai, thứ ba, con cũng sẽ quay về với bạn. Và để làm được vậy, chỉ cần một câu hỏi vào buổi tối, không bắt đầu bằng chữ „điểm số“.

Hãy nhớ lại nhé. Cha mẹ bạn đã hỏi bạn điều gì khi bạn yêu lần đầu, và bạn đã muốn họ hỏi điều gì?

🌱 Moje první láska se projevila prudce a mocně oslovila všechny moje smysly. Zasáhla mě jako deštivé počasí, na které jsem zrovna nebyl oblečený. Mluvila se mnou o tom jen babička, nikdo jiný. Kladla mi na srdce, abych v lásce nikdy nebyl zlý a aby láska stála na respektu, soucitu a laskavosti. Její slova mám dodnes v srdci.

Zamilované dítě je poprvé v životě ochotné pro někoho něco udělat. Vstane dřív, dopíše úkol, který odkládalo, naučí se větu v jazyce, který ho nudil. S touto silou má rodič dvě možnosti: využít ji, nebo proti ní bojovat. A boj se vede nejčastěji naslepo.

Tento text je o tom, jak takový boj vypadá a co se dá dělat jinak. Rodiče, kteří vidí děti až večer, mají na rozhovor málo času, a proto má smysl vědět, čím začít.

🔎 V jedné vietnamské studii z Hanoje a provincie Khanh Hoa se zapojilo 185 dvojic, vždy dítě a rodič. Zhruba třetina patnáctiletých až dvacetiletých už někdy partnera měla a o vztahu syna věděla necelá třetina rodičů, o vztahu dcery jen pětina. Je to jediná studie a počty dětí s partnerem se pohybovaly v desítkách, takže číslo beru jako orientační.

V čínských rozhovorech s 27 rodiči a 38 dospívajícími z jednoho severovýchodního města většina dospívajících vztah před rodiči tajila. Rodiče mluvili hlavně o následcích, o škole, zdraví a budoucnosti, a o tom, že vztah má počkat. Děti několika rodičů, kteří vztah přijali, se jim podle autorů častěji svěřovaly a ptaly se na radu.

Třetí zdroj se lásky netýká, ale říká něco o tajnostech. Studie na 1 087 dospívajících ve dvanácti kulturních skupinách, mezi nimi čínské, filipínské a thajské, ukázala, že utajování vůči rodičům předpovídalo pozdější problémy v chování v každé z těchto rodin. Je to vše jen o tom, kolik toho vlastně rodič ví o životě svého dítěte.

A teď to podstatné. Studii, která by porovnala školní výsledky dětí, kterým rodič vztah zakázal, s výsledky dětí, o jejichž vztahu věděl, jsem nenašel. České údaje o prvních vztazích a prospěchu také ne. Jedna čínská studie našla u zamilovaných dospívajících nižší školní výsledky, takže strach o známky má reálný základ. Ale nic víc dovodit nejde.

🧭 Dva mladí lidé zažijí v osmnácti první lásku. O tři roky později je jeden z nich smutnější než dřív a druhý ne. Čím se liší?

Američtí psychologové kolem Davida Szwedo sledovali 184 mladých lidí od patnácti do jednadvaceti let. V osmnácti mělo vztah sedmdesát z nich. Právě u nich se ten rozdíl ukázal.

Záleželo na tom, jak si dítě poradilo se špatným pocitem už v patnácti až sedmnácti letech. Mladí lidé na to odpovídali sami o sobě. Ti, kdo se na špatnou věc uměli dívat s nadhledem, byli ve dvaceti jedné letech naladění stejně jako dřív. Ti, kdo to uměli hůř, byli smutnější.

Je to jen jedna studie. Ukazuje směr, ne pravidlo. Když vztah skončil a nový nepřišel, nepomáhal nadhled, pomáhali hlavně kamarádi.

Co z toho plyne pro rodiče? Zajímat se nejen o to, jestli dítě vztah má, ale i o to, jak zvládá smutek a jestli má kolem sebe ty správné kamarády. Obojí poznáte doma u stolu, když si s dítětem jen tak povídáte.

Autoři radí učit mladé, jak se uklidnit, jak se utěšit a jak hledat řešení, třeba i ve škole. Člověk se to učí postupně, vlastně celý život. Možná je to místo, kde může rodič pomoct nejvíc: ujistí dítě, že je správné říct nahlas, co právě cítí, a že po vyjádření takového pocitu přijde klidnější den.

💬 Autoři té americké studie navrhují, aby se rodiče učili, jak s dospívajícími o romantických citech mluvit a jak jim pomoci je zvládat. Dodávají, že je to doporučení, které by měly potvrdit další výzkumy. Čínské rozhovory ukazují, proč se to hodí: rodiče mluvili převážně o zákazu a následcích a o samotném vztahu a o tom, jak v něm jít dál, se dítě mnoho nedozvědělo.

První věta nemusí být dokonalá, stačí, aby zněla jako pozvání. Zeptejte se, jaký ten druhý člověk je, a nechte dítě vyprávět, jak dlouho chce. Otázka na známky počká do dalšího večera. Jedna dospívajících z čínských rozhovorů, která se matce svěřila, dostala radu, ať si nejdřív všimne charakteru toho druhého. Možná je to začátek rozhovoru, díky kterému by pak žádné pátrání v telefonu nikdy nezačalo.

Učení a láska se nemusí hádat o večery. Domluvte se spolu, kdy je čas na sešity a kdy na toho druhého, tak, jak se domlouvají dva lidé, kteří si věří. Tuhle radu z žádné studie nemám, vyrostla z praxe mého života. Ale povězte dětem, jaká byla vaše první láska, klidně jen v pár větách a klidně i to, jestli končila smutně. Já měl jediný takový hlas, babiččin. Vaše dítě jich díky vaší lásce může mít víc.

🫁 Když ucítíte, že vám srdce bije rychleji než dítěti, zastavte se ještě před dveřmi pokoje. Položte dlaň na hrudník a nechte dech zpomalit, jako když se po dlouhém dni zhasíná světlo. Položte si jedno jakou ruku na srdce a řekněte si v duchu: „já jsem tady“.

Výdech ať je delší než nádech. Až se vaše tělo uvolní, řekněte první větu, kterou jste si cestou připravili. Je to pomůcka, co vás zbaví největší nervozity. Je to odvaha, mluvit o věcech, co nám samotným toho tolik přinesly. Ale neděláte to pro sebe.

První láska skončí, to je skoro jisté. Vztah s rodičem však pokračuje a mělo by nám všem záležet na tom, co z něj potom zbude. Jestli místnost, kam se dá vrátit, nebo zabouchnuté dveře.

V Olympu jsme začínali pracovat s dětmi u doučování a tahle část nám funguje dobře. Důvěra, kterou k nám rodiče cítí, otevřela další přirozený krok, Olymp Therapy, ke kterému se teprve dostáváme.

Nikam nespěcháme, jen se v předstihu připravujeme na práci, která jde o něco hlouběji. Jsme rádi, že se s rodiči potkáváme i na takovýchto tématech, o kterých se ve vietnamských rodinách donedávna spíš mlčelo.

Dítě, které při první lásce dostalo doma ke všemu trochu lásky navíc, se totiž s druhou i třetí zkušenosti o vztahu vrátí k vám. A přitom stačí jen jedna otázka večer, která nezačíná slovem známky.

Vzpomínejte. Na co se vás ptali vaši rodiče, když jste byli poprvé zamilovaní, a na co jste chtěli, aby se zeptali?