Článek
Česká verze článku je k dispozici níže, hned za vietnamským textem.
Cảnh tượng mà ai cũng từng trải qua
Bạn có thấy quen không? Bàn ăn trong bếp, sách giáo khoa toán đang mở và không khí căng thẳng đến mức có thể cắt ra được. Bạn hỏi: „Con đã hiểu chưa?“ Và con bạn, mắt dán chặt xuống mặt bàn, trả lời: „Có ạ.“ Bạn thở phào nhẹ nhõm, gấp sách lại, nhưng mười phút sau, khi kiểm tra bài tập về nhà, bạn phát hiện ra con hoàn toàn không biết gì cả.
Tại sao con lại nói dối bạn? Không phải vì con muốn chọc tức bạn đâu. Con chỉ muốn được yên thân thôi. Trong khoảnh khắc đó, một lời nói dối vô hại là chiến lược an toàn hơn so với việc thừa nhận sự thật. Làm cha mẹ của một đứa trẻ đi học đôi khi giống như đang cố gắng gỡ một quả bom, dây đỏ là tiếng Séc còn dây xanh là Toán học. Thần kinh bạn căng như dây đàn, bữa tối đang nguội dần và bạn đang cố gắng giải thích quy tắc tam suất cho một đứa trẻ đang nhìn bạn với ánh mắt ngơ ngác như mất hồn.
Ngay lúc con nói dối rằng „con hiểu rồi“, con không hề toan tính. Con làm vậy chỉ vì con cảm nhận được sự mất kiên nhẫn của bạn.
Tại sao não bộ lại „đóng băng“ (Giữ thể diện vs. Học tập)
Trong văn hóa Á Đông (nhưng thành thật mà nói, cả ở Séc cũng vậy), khái niệm „giữ thể diện“ đã ăn sâu vào tiềm thức. Trong suy nghĩ của trẻ, việc thừa nhận „con không biết“ thường đồng nghĩa với „con đã làm bố mẹ thất vọng“. Và điều đó đối với trẻ còn đáng sợ hơn cả bị điểm 5. Kết quả là con thà thu mình vào vỏ ốc để được yên ổn. Nhưng trớ trêu thay, điều này lại bắt đầu một vòng luẩn quẩn mà kết thúc là nước mắt, tiếng la mắng và sự chán ghét trường học.
Hãy cùng nhìn vào sự thật. Nếu đứa trẻ sợ mắc lỗi, về mặt sinh học, con không thể học được. Đây không phải là viện cớ, đây là khoa học thần kinh. Ngay khi trẻ cảm thấy bị đe dọa – dù chỉ là do bạn cao giọng hay thở dài thốt lên „lại nữa à?“ – hạch hạnh nhân (trung tâm cảm xúc của não) sẽ chiếm quyền kiểm soát. Các chức năng nhận thức cần thiết để giải phương trình lúc đó sẽ hoàn toàn tắt ngúm.
Đó là lý do tại sao ở Olymp School, chúng tôi làm việc theo một phương pháp mà bạn cũng có thể áp dụng tại nhà. Chúng tôi gọi đó là Hiệu ứng định vị GPS. Bạn có để ý GPS làm gì khi bạn đi sai đường không? Nó không hét vào mặt bạn: „Đồ ngốc, đã bảo rẽ phải bao nhiêu lần rồi?!“ Không. Nó chỉ bình tĩnh thông báo: „Đang tính toán lại lộ trình.“
Lỗi lầm trong giáo dục không phải là sự thất bại về nhân cách. Lỗi chỉ là một dữ liệu. Một thông tin. Một biển báo nói rằng: „Đường này không đi được, hãy thử đường khác.“ Cho đến khi bạn tách biệt được lỗi trong quá trình khỏi nhân cách của trẻ (tức là sự khác biệt giữa „con làm sai rồi“ và „con thật ngốc“), đứa trẻ sẽ không bao giờ thả lỏng đủ để thực sự bắt đầu suy nghĩ.
Cách thay đổi luật chơi tại nhà
Vậy làm thế nào để chuyển từ vai trò „người cai ngục nóng nảy“ sang „người dẫn đường an toàn“ mà không cần phải có bằng tâm lý học? Hãy tham khảo ba kỹ thuật mà chúng tôi sử dụng tại Olymp:
1. Trò chơi thám tử (Thay vì tòa án)
Khi bạn thấy lỗi sai trong bài tập, đừng sửa ngay. Hãy nói: „Bố/Mẹ nghi ngờ có một con sâu nhỏ trốn đâu đó ở đây. Dòng này có gì đó không ổn. Thám tử con có tìm ra nó không?“ Bằng cách này, bạn biến nỗi sợ („mình làm sai rồi“) thành sự tò mò („mình đi săn lỗi“). Cảm xúc sẽ dịu lại và não bộ bắt đầu hoạt động.
2. Thang điểm 1 đến 3 (Thay vì câu hỏi sáo rỗng „Con hiểu chưa?“)*
Khi được hỏi „con hiểu chưa?“, trẻ sẽ luôn nói có. Hãy thử cách khác: „Giơ ngón tay cho bố/mẹ biết con tự tin đến mức nào. 1 là ‚hoàn toàn không‘, 2 là ‚cần giúp đỡ‘, 3 là ‚con giảng lại được cho em/bạn‘.“ Nếu con giơ 2 ngón, đừng mắng. Hãy hỏi: „Tuyệt! Con cần thêm gì để chúng ta biến số 2 thành số 3 nào?“ Bạn đang trao cho con quyền kiểm soát và lòng tự trọng.
3. Sức mạnh của từ „Chưa“ (Tư duy phát triển)
Khi con ném bút và hét lên „Con không làm được!“, bạn hãy bình tĩnh nói thêm: „Con không làm được… lúc này thôi (chưa).“ Chỉ một từ duy nhất này cũng mở ra không gian cho sự phát triển.
Hãy nhớ một điều quan trọng. Giọng nói mà bạn dùng với con trong những lúc thất bại sẽ trở thành giọng nói nội tâm của chính con sau này. Khi con lớn lên và mắc lỗi (chắc chắn sẽ có), bạn muốn con nghe thấy gì trong đầu? Lời trách móc của bạn, hay sự bình tĩnh của bạn: „Không sao đâu, thử tính lại xem“?
Đó chính là di sản duy nhất thực sự quan trọng.
➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖➖
Scéna, kterou všichni hrajeme
Znáte tu scénu. Kuchyňský stůl, otevřená učebnice matematiky a ve vzduchu napětí, které by se dalo krájet. Zeptáte se: „Už to chápeš?“ A vaše dítě, s očima fixovanýma na desku stolu, odpoví: „Jo.“ Vy si oddechnete, zavřete sešit a o deset minut později, při kontrole domácího úkolu, zjistíte, že neví absolutně nic.
Proč vám lhalo? Nechtělo vás naštvat. Chtělo přežít. V tu chvíli pro něj byla milosrdná lež bezpečnější strategií než přiznání pravdy. Být rodičem školáka je někdy jako snažit se zneškodnit bombu, kde červený drát je čeština a modrý matematika. Máte nervy na pochodu, večeře stydne a vy se snažíte vysvětlit trojčlenku někomu, kdo se tváří, že právě podstupuje lobotomii.
V té chvíli, kdy dítě řekne milosrdnou lež „už to chápu“, nedělá to z vypočítavosti. Dělá to proto, že vycítilo vaši netrpělivost.
Proč mozek zamrzne (Zachování tváře vs. Učení)
V asijské kultuře (ale buďme upřímní, i v té české) je koncept „zachování tváře“ silně zakořeněný. Přiznat „nevím“ totiž v dětské logice často znamená „zklamal jsem tě“. A to je pro dítě mnohem děsivější než pětka v žákovské. Výsledkem je, že se raději stáhne do ulity, jen aby byl klid. Tím ale paradoxně začíná bludný kruh, na jehož konci jsou slzy, křik a odpor ke škole.
Pojďme si nalít čistého vína (nebo zeleného čaje). Pokud se dítě bojí chyby, biologicky se nemůže učit. Není to výmluva, je to neurobiologie. V momentě, kdy dítě cítí ohrožení – a tím může být i váš zvýšený hlas nebo povzdech „už zase?“ – přebírá kontrolu amygdala, emoční centrum mozku. Kognitivní funkce, které potřebuje pro řešení rovnic, se v tu chvíli doslova vypnou.
V Olymp School proto pracujeme s metodikou, kterou si můžete osvojit i doma. Říkáme jí Efekt GPS navigace. Všimli jste si, co udělá navigace, když minete odbočku? Nezačne na vás hystericky křičet: „Ty jsi ale nemehlo, kolikrát jsem ti říkala, ať zahneš doprava?!“ Ne. Klidně oznámí: „Přepočítávám.“
Chyba ve vzdělávání není selhání charakteru. Chyba je jen datový bod. Informace. Značka, která říká: „Tudy cesta nevede, zkusíme jinou.“ Dokud neoddělíte chybu v procesu od identity dítěte (tedy rozdíl mezi „udělal jsi to špatně“ a „jsi hloupý“), dítě se nikdy neuvolní natolik, aby skutečně začalo přemýšlet.
Jak přepsat doma pravidla hry
Jak tedy z role „nervózního dozorce“ přejít do role „bezpečného průvodce“, aniž byste museli vystudovat psychologii? Inspirujte se třemi technikami, které používáme u nás v Olympu:
1. Hra na detektiva (Místo soudu)
Když uvidíte v úkolu chybu, neopravujte ji hned. Řekněte: „Mám podezření, že se nám sem vloudil šotek. V tomhle řádku něco nesedí. Najdeš to, detektive?“ Tím měníte strach („udělal jsem to blbě“) na zvědavost („jdu na lov“). Emoce se zklidní a mozek začne pracovat.
2. Škála 1 až 3 (Místo prázdného „rozumíš?“)*
Na otázku „rozumíš?“ dítě vždy řekne ano. Zkuste to jinak: „Ukaž mi na prstech, jak moc si v tom věříš. Jednička je ‚vůbec‘, dvojka ‚s pomocí‘, trojka ‚vysvětlím to i bráchovi‘.“ Pokud ukáže dvojku, nekarhejte ho. Zeptejte se: „Super! Co ti chybí k tomu, abychom z toho udělali trojku?“ Tím dáváte dítěti kontrolu a důstojnost.
3. Síla slova „Zatím“ (Growth Mindset)
Až dítě praští tužkou a zakřičí „To mi nejde!“, jen klidně dodejte: „Nejde ti to… zatím.“ Tohle jediné slovo otevírá prostor pro růst.
Pamatujte na jednu zásadní věc. Hlas, kterým na dítě mluvíte ve chvílích jeho neúspěchu, se jednou stane jeho vlastním vnitřním hlasem. Až jednou v dospělosti udělá chybu (a že jich bude), co chcete, aby mu znělo v hlavě? Vaše výčitka, nebo vaše klidné „To nevadí, zkus to přepočítat“?
To je totiž to jediné dědictví, na kterém opravdu záleží.
